روزنامه‌نگار هندی که خود را «دختر کابل» می‌داند اما دیگر نمی‌تواند به افغانستان برود
طاهر قادری
افغانستان اینترنشنال
روچی کومار هنوز هم خودش را «دختر کابل» می‌داند.
افغانستان اینترنشنال
روچی کومار هنوز هم خودش را «دختر کابل» می‌داند.
خبرنگار هندی که بیش از شش سال در افغانستان زندگی کرد، از کابل، هرات، مزار شریف و قندهار گزارش فرستاد و برای رسانه‌های شناخته‌شده‌ای چون گاردین، الجزیره، فارن پالیسی و دیپلمات درباره جنگ، سیاست، حقوق زنان، مهاجرت، تغییرات اقلیمی و زندگی روزمره مردم افغانستان نوشت.
او سقوط جمهوری و بازگشت طالبان را از نزدیک پوشش داد. اما امروز دیگر نمی‌تواند به همان افغانستانی که سال‌ها خانه‌اش بود برگردد.
نه فقط به خاطر خودش، روچی میگوید اگر امروز بخواهد برای تهیه گزارش به افغانستان سفر کند، امنیت کسانی که با او کار می‌کنند نیز به خطر خواهد افتاد.
«اگر به افغانستان برگردم، فقط خودم نیستم که در معرض خطر قرار می‌گیرم. افرادی که با من کار می‌کنند هم در خطر خواهند بود. حتی راننده‌ای که برای رفت‌وآمد استخدام می‌کنم».
در چنین شرایطی، خبرنگاری که زمانی افغانستان را از نزدیک روایت می‌کرد، حالا مجبور است از بیرون کشور و با منابعی که هر روز کمتر می‌شوند، داستان افغانستان را دنبال کند.
اما وقتی از او می‌پرسی اگر دوستی از هرات برایش سوغات بیاورد چه می‌خواهد، پاسخ کوتاهی دارد: «همه‌اش را. هرات را برایم بیاورید. مزار را برایم بیاورید. کابل را برایم بیاورید.»
او میگوید دلتنگ افغانستان است؛ اما بیشتر از ساختمان‌ها و خیابان‌ها، دلتنگ مردمی است که با وجود جنگ، انفجار و بحران، هنوز باور داشتند می‌توانند کشورشان را به جلو ببرند.
«من یک دختر کابل بودم»
روچی هنوز هم از روزهای زندگی در کابل با احساس حرف می‌زند.
او میگوید دوستان و همسایه‌هایش در کابل او را می‌شناختند و خودش را بخشی از زندگی روزمره این شهر می‌دانست.
به گفته او، دوستانی که هنوز به افغانستان سفر می‌کنند، گاهی از کوچه و محله‌ای که در آن زندگی می‌کرد برایش عکس می‌فرستند.
اما جمله‌ای هست که بارها از آنها شنیده است: «کابلی که تو دلتنگش هستی دیگر وجود ندارد. حتی اگر برگردی، آن چیزی را که دنبالش هستی پیدا نخواهی کرد».
او میگوید نخستین خالکوبی زندگی‌اش را یک هنرمند تتوی دختر افغان در کابل روی بدنش نقش زد؛ یادگاری که هنوز هم خاطرات سال‌های زندگی و کارش در افغانستان را برایش زنده می‌کند.
شاید به همین دلیل است که وقتی از افغانستان حرف می‌زند، کمتر شبیه یک خبرنگار خارجی و بیشتر شبیه کسی است که خانه‌ای را از دست داده باشد.
وقتی منابع خبری خاموش می‌شوند
بخش بزرگی از شبکه منابع خبری روچی طی پنج سال گذشته از میان رفته است. برخی مهاجرت کرده‌اند.
برخی دیگر هنوز در افغانستان هستند، اما از ترس حاضر به صحبت نیستند.
او میگوید مشکل افغانستان کمبود خبر نیست.
«در افغانستان هنوز اتفاق‌های زیادی رخ می‌دهد. مشکل این است که دیگر راهی برای روایت کردن این داستان‌ها وجود ندارد».
به گفته او، امروز حتی بررسی و تأیید ساده‌ترین اطلاعات نیز دشوار شده است.
او میگوید جمع‌آوری اطلاعات، پیدا کردن منابع تازه و حتی شنیدن روایت‌های متفاوت از یک رویداد، نسبت به سال‌های گذشته بسیار دشوارتر شده است و همین باعث شده بخشی از آنچه در افغانستان رخ می‌دهد، هرگز ثبت و مستند نشود.
افغانستان؛ یکی از بسته‌ترین کشورهای جهان برای رسانه‌ها
آنچه روچی توصیف می‌کند، در آمارهای جهانی نیز بازتاب یافته است.
سازمان گزارشگران بدون مرز افغانستان را در شاخص آزادی رسانه‌های سال ۲۰۲۶ در جایگاه ۱۷۵ از میان ۱۸۰ کشور جهان قرار داده است؛ یکی از پایین‌ترین رتبه‌ها در جهان. این سازمان میگوید بازگشت طالبان در سال ۲۰۲۱ عملا «زنگ مرگ آزادی رسانه‌ها» در افغانستان بود.
بر اساس گزارش این نهاد: ۴۳ درصد رسانه‌های افغانستان تنها در سه ماه نخست بازگشت طالبان تعطیل شدند. بیش از دو سوم حدود ۱۲ هزار خبرنگار فعال افغانستان از حرفه خود خارج شده‌اند یا کشور را ترک کرده‌اند. وهشت نفر از هر ده خبرنگار زن دیگر در رسانه‌ها فعالیت نمی‌کنند.
گزارشگران بدون مرز همچنین میگوید بازداشت‌های خودسرانه، فشارهای امنیتی، سانسور و محدودیت‌های تازه رسانه‌ای، فضای کار را برای خبرنگاران روزبه‌روز سخت‌تر کرده است.
«واقعاً خنده‌آور است»
طالبان همواره تأکید می‌کنند که صدها رسانه در افغانستان فعالیت دارند.اما روچی این ادعا را نمی‌پذیرد.
او میگوید: «واقعا برایم خنده‌آور است که طالبان فکر می‌کنند فقط حضور چند خبرنگار در یک کشور به معنای آزادی رسانه‌هاست».
به گفته او، امروز خبرنگاران برای سفر به بسیاری از ولایت‌ها به مجوز طالبان نیاز دارند و حتی همین مجوزها نیز هر زمان ممکن است لغو شوند.
«اگر نتوانی آزادانه سفر کنی، آزادانه گزارش تهیه کنی و منابع خبری تو از صحبت کردن بترسند، دیگر نمی‌توان آن را رسانه مستقل نامید».
چرا جهان از افغانستان فاصله گرفت؟
به باور روچی، فقط طالبان مسئول خاموش شدن صدای افغانستان نیستند.جهان نیز به تدریج از افغانستان فاصله گرفته است.
او میگوید در یک یا دو سال نخست پس از سقوط کابل، بازگشت طالبان هنوز برای جهان شوکه‌کننده بود و افغانستان در صدر خبرها قرار داشت.
اما بعد از مدتی، جنگ اوکراین، غزه، تنش‌های خاورمیانه و بحران‌های دیگر، توجه رسانه‌ها و مخاطبان را به خود جلب کردند.
در جریان گفت‌وگو از روچی پرسیدم اگر امروز روی میز یک سردبیر سه پیشنهاد گزارش بگذارد؛ یکی از افغانستان، یکی از ایران و یکی از غزه، کدام شانس بیشتری برای انتشار خواهد داشت؟
او میگوید پاسخ به این سوال آسان نیست، چون رقابت برای جلب توجه مخاطبان بسیار شدیدتر از گذشته شده است.
«امروز فقط افغانستان نیست که برای دیده شدن مبارزه می‌کند. حتی اوکراین هم آن‌طور که باید توجه دریافت نمی‌کند و غزه هم در مقاطعی از صدر خبرها فاصله گرفته است. اما واقعیت این است که افغانستان کم‌کم از مرکز توجه جهانی بیرون رفته است. آنچه امروز در افغانستان رخ می‌دهد، برای بسیاری از مخاطبان به یک واقعیت عادی تبدیل شده است. و همین باعث شده افغانستان هنوز یک داستان مهم باشد، اما دیگر آن خبر بزرگی نباشد که فورا توجه همه را جلب کند».
«معمولا می‌گوییم دوربین‌ها از افغانستان دور شده‌اند، اما من فکر می‌کنم مخاطبان هم از افغانستان دور شده‌اند. اگر همه دنیا با این وضعیت کنار آمده‌اند، برای بسیاری از مخاطبان این سوال پیش می‌آید که چرا باید هنوز درباره آن نگران بود؟»
ثبت تاریخی که شاید روزی مهم‌تر شود
با وجود همه این محدودیت‌ها، روچی همچنان به بخشی از گزارش‌هایی که از افغانستان نوشته افتخار می‌کند.
او میگوید بعد از سقوط جمهوری، مدتی احساس می‌کرد بسیاری از گزارش‌هایی که سال‌ها تهیه کرده بود دیگر اهمیتی ندارند.
گزارش درباره زنان تاجر.درباره کافه‌های کابل.درباره فرهنگ شهری. در باره کوچه مرغ فروشی، درباره باغ وحش کابل.درباره زنانی که در عرصه حقوق و قضا کار می‌کردند.
«این گزارش‌ها بخشی از تاریخ‌اند. آنها ثبت کرده‌اند که افغانستان فقط همین چیزی نبود که امروز می‌بینیم».
افغانستانی که هنوز تمام نشده است
آخرین سفر روچی کومار به افغانستان تنها چند روز پیش از سقوط جمهوری بود.
او در مزارشریف بود و هنوز به یاد دارد که حتی در آخرین روزها، با وجود همه نگرانی‌ها، مردم امیدشان را از دست نداده بودند.
به یاد دارد که تنها یک هفته پیش از سقوط کابل، مردم روی پشت‌بام‌ها جمع می‌شدند و شعار می‌دادند.
برای همین است که هنوز باور ندارد داستان افغانستان به پایان رسیده باشد.با وجود همه محدودیت‌ها، هنوز با افرادی در داخل کشور صحبت می‌کند.مردمی که به گفته او حاضر نشده‌اند تسلیم شوند.
و شاید هیچ جمله‌ای بهتر از حرف خودش نتواند پایان این روایت باشد:
«آن روزها هیچ‌کس فکر نمی‌کرد داستان تمام شده باشد. و من هنوز هم فکر نمی‌کنم داستان افغانستان تمام شده باشد. فقط باید راه‌های تازه‌ای پیدا کنیم تا این داستان را روایت کنیم».
از هند تا افغانستان
مرکز پژوهشی پیو میگوید جماعت تبلیغ در سال ۱۳۰۵ خورشیدی در میوات هند به دست محمد الیاس کاندهلوی شکل گرفت و بعدها به بیش از صد کشور گسترش یافت. شمار پیروان این جریان میلیون‌ها نفر برآورد می‌شود.
این جریان از سنت دیوبندی اسلام سنی تاثیر گرفته، اما از آغاز بر دوری از سیاست تاکید داشته است.
محمد محق پزوهشگر امور دینی به افغانستان اینترنشنال گفت بنیان‌گذاران جماعت تبلیغ مخالف پیوند دین و سیاست بودند و به جریان‌هایی مانند جماعت اسلامی پاکستان نگاه مثبتی نداشتند.
به گفته او، برنامه این جریان بیشتر بر ایمان، نماز، عبادت، اخلاق و رسیدگی به دیگران متمرکز است.
محمد محق میگوید برداشت جماعت تبلیغ از ایمان، نماز، عبادت و اخلاق «به‌شدت کلاسیک و سنتی» است و کمتر به این توجه دارد که مفاهیم دینی در جهان امروز چگونه فهم و تطبیق شوند.
پژوهش «گونه‌شناسی جریان‌های دینی در هرات معاصر» که عبدالکبیر صالحی برای انستیتوت مطالعات استراتژیک افغانستان نوشته، جماعت تبلیغ را در شمار «جریان‌های محافظه‌کار سنتی» قرار داده است.
ممتاز احمد، پژوهشگر پاکستانی و استاد پیشین علوم سیاسی دانشگاه همپتون، در پژوهشی درباره جماعت تبلیغ می‌نویسد که دوری این جریان از سیاست در هند به پذیرش بیشتر سکولاریسم در میان بخشی از مسلمانان کمک کرده است. او میافزاید که جماعت اسلامی نیز جماعت تبلیغ را به ایجاد جدایی «غیراسلامی» میان دین و سیاست متهم کرده است.
جماعت تبلیغ چگونه در افغانستان جا باز کرد؟
اطلاعات منظم و جامعی درباره نخستین حضور جماعت تبلیغ در سراسر افغانستان وجود ندارد، اما پژوهش انستیتوت مطالعات استراتژیک افغانستان مسیر گسترش آن در هرات را ثبت کرده است.
این پژوهش میگوید جماعت تبلیغ در آغاز دهه ۱۳۷۰، پس از روی کار آمدن مجاهدین، وارد هرات شد. گروه‌هایی از پاکستان در مسجدهای شهر فعالیت می‌کردند و به تدریج شبکه محلی این جریان شکل گرفت.
در میزان ۱۳۹۶، بیش از ۳۵ هزار نفر در یک اجتماع سه‌روزه جماعت تبلیغ در هرات شرکت کردند. نویسنده پژوهش این حضور را نشانه افزایش توان «بسیج‌سازی اجتماعی» این جریان دانسته است.
محمد محق میگوید دوری جماعت تبلیغ از سیاست یکی از عوامل محبوبیت آن بوده است.
او میگوید حتی سیاستمداران نیز برای همراهی با جماعت باید مانند افراد عادی در برنامه‌های آن شرکت می‌کردند و جایگاه سیاسی خود را وارد جماعت نمی‌کردند. همین رویکرد باعث شد این جریان در میان بسیاری از مردم فاقد «اجندای پنهان سیاسی و اقتصادی» شناخته شود.
چه کسی جماعت تبلیغ افغانستان را رهبری می‌کند؟
یک منبع آگاه به افغانستان اینترنشنال میگوید تا چند سال پیش، مولوی حاجی خان زمان از چهره‌های اصلی رهبری جماعت تبلیغ در افغانستان بود. روزنامه شریعت طالبان در ۶ ثور ۱۴۰۲ گزارش داد که او درگذشت و شورای جماعت، پسرش را به عنوان «رهبر عمومی» جانشین او انتخاب کرد.
با این حال، اختلاف بر سر رهبری ادامه یافت. افغانستان اینترنشنال در ۱۹ جوزای ۱۴۰۳ گزارش داد که طالبان عبدالباری را به عنوان امیر عمومی جماعت تبلیغ تعیین کرده است. شماری از اعضای جماعت این تصمیم را نپذیرفتند و گفتند در این انتخاب با شوراهای آنان مشورت نشده است.
براساس این گزارش، این اختلاف باعث شد مرکز بزرگ جماعت تبلیغ در جلال‌آباد حدود پنج ماه بسته بماند و شماری از رهبران معترض نیز از سوی استخبارات طالبان بازداشت شوند.
وزارت امر به معروف طالبان نیز در ۲۴ سرطان ۱۴۰۳ از دیدار محمد خالد حنفی با «آمرین و اعضای شورای جماعت تبلیغی افغانستان» خبر داد که نشان می‌دهد این جریان همچنان ساختاری شورایی دارد.
با این همه، نام رهبر کنونی، ترکیب شورا، مسئولان آن در ولایت‌ها و سازوکار تصمیم‌گیری برای برگزاری اجتماع‌های بزرگ در منابع عمومی روشن نیست.
جماعت تبلیغ افغانستان به کدام شاخه جهانی وابسته است؟
جماعت تبلیغ در سطح جهانی یکپارچه نیست.
اختلاف‌های داخلی آن از حدود سال‌های ۱۳۹۴ و ۱۳۹۵ آشکار شد و این جریان را عملا به دو قطب تقسیم کرد: شاخه نظام‌الدین دهلی نو به رهبری مولانا سعد کاندهلوی و شاخه رایوند پاکستان که حول «شورای عالمی» شکل گرفته است.
در اسد ۱۴۰۱، زمانی که خان زمان هنوز رهبر جماعت تبلیغ افغانستان بود، رسانه‌ای وابسته به هواداران این جریان ویدیویی از حضور او در مرکز نظام‌الدین منتشر کرد. این حضور نشان می‌دهد رهبری جماعت تبلیغ افغانستان در آن زمان ارتباط مستقیمی با مرکز نظام‌الدین داشت.
با وجود نقش مهم رایوند پاکستان در گسترش جماعت تبلیغ میان افغان‌ها، پس از مرگ خان زمان در سال ۱۴۰۲ روشن نیست شبکه افغانستان اکنون به نظام‌الدین وابسته است، به رایوند نزدیک شده یا میان این دو شاخه تقسیم شده است.
مرکزهای اصلی جماعت تبلیغ در افغانستان کجاست؟
رسانه‌های داخلی در سال ۱۳۹۲ گزارش دادند که جماعت تبلیغ ۱۸ مرکز در افغانستان داشت و مرکز اصلی آن در ننگرهار بود.
این جریان در کابل پایتخت نیز از زمان جمهوریت فعالیت داشت و یکی از مرکزهای مهم این جریان نیز در مسجد اصحاب کهف در چمن حضوری کابل بوده است.
در لغمان نیز وزارت عدلیه طالبان در حمل ۱۴۰۲ از ۱۰۲ جریب زمین اختصاص‌یافته به یک مرکز تبلیغی خبر داد.
هرات از دیگر پایگاه‌های مهم جماعت تبلیغ در افغانستان است و اجتماع‌های بزرگ این جریان در این ولایت با حضور شمار زیادی از افراد برگزار شده است.
فعالیت جماعت تبلیغ در شمال افغانستان نیز گسترده است. در میزان ۱۴۰۵، تجمع‌های بزرگ این جریان در تخار و سرپل برگزار شد و هزاران نفر از مناطق مختلف در آن شرکت کردند.
یک منبع آگاه به افغانستان اینترنشنال میگوید این جریان از طریق شبکه‌های کوچک‌تر تقریبا در همه ولایت‌های افغانستان نفوذ و فعالیت دارد.
زنان در جماعت تبلیغ افغانستان چه نقشی دارند؟
در شبکه جهانی جماعت تبلیغ، زنان نیز فعالیت دارند و برنامه‌های آنان معمولا با عنوان «مستورات» شناخته می‌شود. پژوهش دانشگاه وسترن سیدنی نشان می‌دهد که در برخی کشورها زنان با محرم خود در برنامه‌های «خروج» شرکت می‌کنند، اما جدا از مردان اقامت دارند و فعالیت آنان بیشتر بر آموزش و دعوت دینی در میان زنان متمرکز است.
در افغانستان، هیچ سند قابل اتکایی وجود ندارد که نشان دهد در دوره جمهوریت زنان به‌صورت رسمی و سازمان‌یافته در ساختار جماعت تبلیغ فعالیت داشته‌اند.
منبعی که با افغالنستان اینترنشنال صحبت کرد گفت در زمان جمهوریت نیز در برخی خانواده‌ها، برنامه‌های تبلیغی برای زنان در خانه‌ها برگزار می‌شد و این برنامه‌ها را بستگان درجه یک اعضای جماعت تبلیغ سازمان‌دهی می‌کردند.
هبت‌الله آخندزاده در دلو ۱۴۰۴ «قانون مبلغین» را توشیح کرد که همراه‌کردن زنان و افراد نابالغ در فعالیت‌های تبلیغی را ممنوع می‌کند.
در دوره طالبان، نقش زنان در جماعت تبلیغ تقریبا پنهان است و بعید به نظر می‌رسد حضور علنی داشته باشند.
بلبل صدیقی، پژوهشگر دانشگاه کاردیف، می‌نویسد جماعت تبلیغ بر «اقتدار مرد در خانواده» تاکید دارد و در برخی موارد، زنان پس از پیوستن به این جریان تحصیل دانشگاهی را ترک کرده‌اند یا از ادامه آن بازمانده‌اند.
دیدگاه‌های تندروانه
وحید احمدی، نام مستعار، میگوید یک‌بار به دعوت دوستش در برنامه جماعت تبلیغ شرکت کرد، اما وقتی فهمید استفاده از بلندگو برای بیان مطالب دینی از دید آنان ناجایز است، همان‌جا برنامه را ترک کرد و دیگر بازنگشت.
احمدی میگوید یکی از اعضای نزدیک خانوادهاش عضو جماعت تبلیغ است و به باور او، دیدگاه این فرد درباره جامعه و زندگی چنان سنتی است که گسترش آن می‌تواند روند پیشرفت جوامع را متوقف کند.
عبدالبشیر فکرت‌بخشی، استاد پیشین دانشگاه کابل، در مقاله‌ای در روزنامه راه مدنیت، جماعت تبلیغ را به دلیل فاصله از تحولات علمی، فناوری و فکری جهان امروز نقد کرده و اعضای آن را «دیرآمدگانی» خوانده است که به گذشته تعلق دارند.
وحید احمدی میگوید یکی از اعضای خانوادهاش بارها برای «خروج» سه تا چهار ماه همسر و چهار فرزندش را ترک کرده است. در جماعت تبلیغ، «خروج» یعنی رفتن گروهی برای دعوت دینی به مسجدها و مناطق مختلف که معمولا سه روز، چهل روز یا چهار ماه طول می‌کشد.
عبدالبشیر فکرت‌بخشی نیز جماعت تبلیغ را به باور بیش از حد به قضا و قدر نقد کرده و میگوید این نگرش می‌تواند در جوامع درگیر مشکلات توسعه، آموزش و اقتصاد پیامد اجتماعی داشته باشد.
با این حال، پژوهش‌ها جماعت تبلیغ را عموما جریانی خشونت‌پرهیز و غیرسیاسی معرفی می‌کنند. محمد محق میگوید جریان‌های اسلام سیاسی از گذشته این جماعت را متهم می‌کردند که مردم را از جنگ و سیاست دور می‌کند.
به گفته او، حتی در دوران جنگ افغانستان علیه شوروی، جماعت تبلیغ در اجتماعات خود درباره جنگ موضع نمی‌گرفت.
در سوی دیگر، محمد محق میگوید منتقدان لیبرال و نواندیش، جماعت تبلیغ را متهم می‌کنند که با تاکید بر برداشت سنتی از دین، توجه مردم را از علم و راه‌حل‌های عملی دور می‌کند. به گفته او، این جریان در دوره جمهوریت مستقیما علیه تحصیل زنان فعالیت نمی‌کرد، اما گفتمانی را تقویت می‌کرد.
به گفته آقای محق، پیامد غیرمستقیم این نوع دینداری می‌تواند این باشد که بخشی از فعالیت‌های علمی، فرهنگی و اجتماعی در ذهن مخاطبان کم‌اهمیت‌تر یا در تعارض با ارزش‌های دینی تصور شود.
جمشید حکاک، روزنامه‌نگار در هرات، با انتقاد از اولویت‌های جماعت تبلیغ میگوید: «ای کاش این جماعت یک روز برای تحصیل دختران ایستادگی می‌کرد و هر کدام یک اصله نهال در این سرزمین می‌کاشتند.»
جماعت تبلیغ و طالبان
محمد محق میگوید طالبان در دوره نخست حاکمیت خود عموما با جماعت تبلیغ خصومت نداشت و بسیاری از افراد طالبان به این جریان با احترام نگاه می‌کردند، هرچند برخی حلقه‌های صوفی و افراد متاثر از سلفیت از آن انتقاد داشتند.
به گفته او، جماعت تبلیغ در سال‌های نخست حاکمیت دوباره طالبان امکان فعالیت گسترده نداشت، اما در ماه‌های اخیر بار دیگر اجازه یافته اجتماعات بزرگ برگزار کند.
افغان‌سنتریک در اسد ۱۴۰۱ گزارش داد که طالبان اجازه برگزاری اجتماع سالانه یکی از شاخه‌های جماعت تبلیغ در مسجد ملا تره‌خیل کابل را نداد.
براساس این گزارش، دلیل طالبان «تهدیدهای امنیتی» عنوان شده بود، اما افغان‌سنتریک میگوید شیخ رحیم‌الله حقانی، روحانی بانفوذ نزدیک به طالبان، با برگزاری این اجتماع مخالفت کرده بود. این منبع می‌نویسد برگزارکنندگان این اجتماع خود را وابسته به جریان دیوبندی می‌دانستند و ارتباط‌شان را با مرکز جماعت تبلیغ در پاکستان قطع کرده بودند.
انستیتوت صلح کوردوبا در ژنو می‌نویسد که پس از بازگشت طالبان در اسد ۱۴۰۰، فعالیت جماعت تبلیغ در افغانستان «عملا متوقف شد» و در مواردی پیروان آن لت‌وکوب یا از مسجدها و روستاها بیرون رانده شدند. این نهاد دلیل برخورد طالبان را اختلاف‌های دینی و سیاسی، ارتباطات فرامرزی جماعت و اصرار آن بر غیرسیاسی ماندن می‌داند.
بر اساس این گزارش، برخی جریان‌های سخت‌گیر مذهبی، تمرکز جماعت تبلیغ بر دینداری فردی و غیرسیاسی ماندن آن را ناسازگار با اقتدار دینی و سیاسی متمرکز طالبان می‌دانستند.
اما این روند به تدریج تغییر کرد و طالبان و جماعت تبلیغ همدل شدند.
طالبان در سال‌های ۱۴۰۴ و ۱۴۰۵ فعالیت جماعت تبلیغ را دوباره مجاز کرد، اما آن را زیر نظارت حکومت برد. قانون جدید، مبلغ‌ها را موظف می‌کند درباره جهاد و اطاعت از «امیرالمومنین»، عنوان رهبر طالبان، سخن بگویند.
انستیتوت کوردوبا این روند را حرکت به سوی «کنترول دولتی گفتمان دینی» توصیف می‌کند.
آقای محق احتمال می‌دهد طالبان با گسترش دوباره فعالیت جماعت تبلیغ، در پی پر کردن خلای ناشی از محدود شدن جریان‌های سیاسی، مدنی و اسلامی رقیب باشد. به گفته او، این جریان برای طالبان کم‌خطرتر است، زیرا برای قدرت سیاسی رقابت نمی‌کند و در بسیاری از مسائل دینی و اجتماعی با آن تعارض مستقیم ندارد.
به گفته آقای محق، اگر دخالت سیاسی طالبان ادامه یابد، جماعت تبلیغ در افغانستان ممکن است از مسیر تاریخی خود فاصله بگیرد و به ابزاری برای اهداف حکومت تبدیل شود. او تاکید می‌کند که این یک فرضیه است و برای تایید آن به شواهد بیشتری نیاز است.
حضور کودکان در اجتماعات
در قانونی که طالبان در ماه دلو برای تنظیم فعالیت مبلغان دینی وضع کرد، تصریح شده است که مبلغان باید بالغ باشند و گروه‌های تبلیغی نباید هنگام فعالیت، زنان و کودکان را همراه خود ببرند.
نقش پاکستان و شبه قاره در گسترش جماعت تبلیغ در افغانستان
نقش پاکستان در گسترش شماری از جریان‌های اسلام‌گرا در افغانستان پررنگ بوده است. مرکز مبارزه با تروریزم وست‌پوینت نیز نقش برخی مدرسه‌های دینی پاکستان را در شکل‌گیری اندیشه‌های افراطی قابل توجه دانسته است، هرچند همه این مدرسه‌ها را افراط‌گرا نمی‌داند.
پژوهش انستیتوت مطالعات استراتژیک افغانستان میگوید نخستین گروه‌های این جریان از پاکستان به افغانستان می‌آمدند. پژوهش دفتر ملی تحقیقات آسیایی نیز از قول شماری از باشندگان قندهار نوشته است که «بسیاری از آنان از پاکستان می‌آیند».
رایوند در نزدیکی لاهور، مرکز اصلی جماعت تبلیغ در پاکستان، از مهم‌ترین مقصدهای اعضای این جریان از افغانستان و محل اجتماع سالانه چندصدهزار نفری آن است.
صمد طاهری، از اعضای پیشین جماعت تبلیغ، میگوید زمانی برای گذراندن «چهل روز» به رایوند لاهور رفته و سپس همراه گروهی از اعضای جماعت به مناطق نزدیک خط دیورند و وزیرستان سفر کرده است.
او روایت می‌کند که راهنمای محلی آنان، فردی معروف به «دکتر»، گفته بود در دوران جنگ افغانستان در دوره‌های طبی برای مجاهدین آموزش دیده و اکنون در وزیرستان بیماران را تداوی می‌کند. به گفته آقای طاهری، این فرد همچنین گفته بود که در گذشته در کنار مجاهدین جنگیده، سپس از امارت حمایت کرده و پیش از آن در کشمیر و چچن نیز جنگیده است.
آقای طاهری میگوید این مرد وفاداری خود را به پاکستان برجسته می‌کرد و حضور در جنگ‌های مختلف را تابع تصمیم حکومت و علمای محلی می‌دانست.
شماری از سیاستمداران پاکستانی نیز در اجتماعات جماعت تبلیغ شرکت کرده یا با رهبران آن دیدار کرده‌اند. از جمله محسن نقوی، وزیر داخله پاکستان، بارها با رهبران این جریان در رایوند دیدار کرده است.
جماعت تبلیغ در پاکستان ممنوع نیست و شبکه گسترده‌ای دارد، اما در دلو ۱۳۹۴ حکومت پنجاب فعالیت آن را در دانشگاه‌ها و اقامت اعضایش در خوابگاه‌های دانشگاهی ممنوع کرد.
این جریان در هند نیز ممنوع نیست، هرچند فعالیت تبلیغی اتباع خارجی با ویزای توریستی محدود شده است.
در بنگلادش نیز جماعت تبلیغ آزادانه فعالیت دارد و «بیشوا اجتماع»، یکی از بزرگ‌ترین گردهمایی‌های آن، با هماهنگی و تدابیر امنیتی حکومت برگزار می‌شود.
جماعت تبلیغ در سریلانکا نیز شبکه گسترده‌ای دارد.
منبعی که با افغنستان اینترنشنال صحبت کرد گفت که افغان‌ها در اکثر اجتماعات جماعت تبلیغی در شبه قاره حضور دارند.
بیرون از شبه‌قاره
در ایران، جماعت تبلیغ به‌ویژه در میان اهل سنت بلوچ در سیستان و بلوچستان شبکه گسترده‌ای دارد و مرکز اصلی آن در زاهدان است. پژوهش‌های مربوط به جریان‌های سنی ایران از حضور آن در دیگر مناطق اهل سنت این کشور نیز خبر می‌دهند.
رهبران جماعت تبلیغ ایران پیوسته به افغانستان سفر می‌کنند.
من، نویسنده این گزارش، در آلمان نیز افرادی را دیده‌ام که عملا که در برنامه‌های جماعت تبلیغ شرکت می‌کنند و برای تبلیغ به شهرها و کشورهای دیگر می‌روند. اداره فدرال حفاظت از قانون اساسی آلمان شمار اعضا و هواداران این جریان را حدود ۵۵۰ نفر برآورد کرده است.
در آلمان، افغان‌ها نیز از گروه‌های هدف جماعت تبلیغ‌اند. مرکز آموزش سیاسی براندنبورگ میگوید اعضای این جریان در شهر راتنو به‌ویژه برای جذب جوانان و پناهجویان افغان فعالیت می‌کنند و به شبکه‌های فرامنطقه‌ای جماعت تبلیغ وصل‌اند.
مرکز پژوهشی پیو میگوید جماعت تبلیغ در حدود ۱۵۰ کشور فعالیت داشته و در بریتانیا، فرانسه و اسپانیا حضور گسترده دارد. مسجد الفلاح در کویینز نیویارک نیز از مراکز هماهنگی سفرهای تبلیغی آن در امریکا معرفی شده است.
پژوهش دانشگاهی «مسافران در ایمان» حضور جماعت تبلیغ در کانادا، بلجیم، مراکش و افریقای جنوبی را بررسی کرده است.
در اروپا، جماعت تبلیغ به‌ویژه در بریتانیا شبکه گسترده‌ای دارد و مرکز دیوزبری در بریتانیا برای سال‌ها یکی از مراکز اصلی هماهنگی فعالیت‌های آن در شمال اروپا بوده است.
در بسیاری از کشورهای خارج از شبه‌قاره، شبکه‌های جماعت تبلیغ با حضور افغان‌ها و پاکستانی‌ها فعال است.
برخورد همه حکومت‌های اسلامی با جماعت تبلیغ یکسان نبوده است. برخی دولت‌ها به دلیل دوری رسمی این جریان از سیاست و تمرکز آن بر تغییر رفتار فردی، فعالیت جماعت تبلیغ را تحمل کرده یا حتی آن را مفید دانسته‌اند.
فاریش نور، پژوهشگر مالزیایی، می‌نویسد حکومت مالزیا از دهه‌های ۱۳۵۰ و ۱۳۶۰ جماعت تبلیغ را تا حدی یک حرکت اصلاح اجتماعی دید و فعالیت آن را تحمل کرد.
از دید شماری از کشورهای اسلامی جریانی که جوانان را از خیابان، اعتیاد یا محیط‌های پرخطر به مسجد و برنامه‌های مذهبی می‌کشاند، می‌تواند به عنوان ابزاری برای نظم اجتماعی دیده شود.
شبکه‌ای گسترده با ساختاری که به آسانی دیده نمی‌شود
پژوهش‌های انستیتوت مطالعات استراتژیک افغانستان و بنیاد کارنگی می‌گویند سفرهای جماعت تبلیغ عمدتا داوطلبانه و با هزینه شخصی اعضا انجام می‌شود. محمد محق نیز میگوید در سنت قدیمی این جریان، رهبران آن برای حفظ استقلال از گرفتن کمک سیاسی پرهیز می‌کردند.
با این حال، منابع موجود درباره هزینه اجتماعات بزرگ کنونی توضیح روشنی نمی‌دهند. مرکز پژوهشی پیو میگوید جماعت تبلیغ فهرست عضویت رسمی گسترده ندارد و ساختار پراکنده آن، شمارش اعضا و نظارت تشکیلاتی را دشوار می‌کند.
آقای محق میگوید همین ساختار باز می‌تواند زمینه ورود افرادی با اهداف دیگر، از جمله وابستگان شبکه‌های استخباراتی، را فراهم کند، هرچند این به معنای طراحی چنین فعالیت‌هایی از سوی خود جماعت نیست.
اجتماعات چند هزار نفری جماعت تبلیغ نشان می‌دهد این جریان همچنان توان بسیج اجتماعی گسترده‌ای دارد. پرسش این است که در فضای محدود فعالیت‌های مدنی و سیاسی، نزدیکی بیشتر آن به طالبان چه تاثیری بر ماهیت این جریان خواهد گذاشت.
عامر رانا، پژوهشگر افراط‌گرایی در پاکستان، میگوید: «ساختار جماعت تبلیغ بسیار سست است و همین ویژگی هم نقطه قوت و هم نقطه ضعف آن است.»
آقای رانا میگوید ساختار باز جماعت تبلیغ می‌تواند مورد سوءاستفاده افراد افراطی قرار گیرد. به گفته او، برخی افراط‌گرایان برای آموزش ابتدایی مذهبی به مراکز این جماعت رفته یا زیر پوشش اعضای آن پنهان شده‌اند. او این نگرانی را در مراکز آموزشی جدی‌تر می‌داند.
سازمان حقوق بشر ایران، مستقر در ناروی، میگوید پنج شهروند افغان در ماه‌های پس از بازگشت طالبان به قدرت در سال ۲۰۲۱ اعدام شدند.
این رقم در سال ۲۰۲۲ به ۱۶ نفر، در سال ۲۰۲۳ به ۲۵ نفر، در سال ۲۰۲۴ به ۸۰ نفر و در سال ۲۰۲۵ به دست‌کم ۸۴ نفر رسید.
این سازمان در ۹ ماه نخست سال جاری میلادی نیز اعدام ۲۳ شهروند افغان را ثبت کرده است.
بر این اساس، شمار اعدام افغان‌ها از ۱۶ مورد در سال ۲۰۲۲ به ۸۴ مورد در سال ۲۰۲۵ افزایش یافته است؛ افزایشی معادل ۴۲۵ درصد در سه سال. شمار ثبت‌شده در سال ۲۰۲۵ نیز حدود پنج درصد بیشتر از ۸۰ مورد سال ۲۰۲۴ بود.
سازمان حقوق بشر ایران هشدار داده است که آمار مستندشده ممکن است همه موارد را در بر نگیرد، زیرا مقام‌های ایرانی بسیاری از اعدام‌ها را به‌طور رسمی اعلام نمی‌کنند. این سازمان میگوید تنها بخشی از اعدام‌های شهروندان افغانستان در سال ۲۰۲۴ از سوی منابع رسمی ایران اعلام شده بود.
اعدام شهروندان افغان در ایران عمدتاً به اتهام قتل و جرایم مرتبط با مواد مخدر صورت گرفته است. در سپتامبر امسال، سازمان حقوق بشر ایران از اعدام تورات محمدی، شهروند افغانستان، به اتهام جاسوسی خبر داد. این سازمان گفت حکم اعدام او مخفیانه اجرا شد و مقام‌های ایرانی پیش از اعدام، خانوادهاش را مطلع نکردند.
واکنش طالبان
مقام‌های طالبان در جنوری ۲۰۲۵ از ایران خواستند فهرست زندانیان افغان، به‌ویژه محکومان به اعدام، را در اختیار آنان قرار دهد و مجازات اعدام را با مجازات‌های جایگزین عوض کند.
این درخواست در جریان سفر هیأتی به ریاست عبدالمالک حقانی، معاون اداری دادگاه عالی طالبان، به تهران مطرح شد. بر اساس اعلام دادگاه عالی طالبان، هیأت این موضوع را با کاظم غریب‌آبادی، معاون امور بین‌الملل و حقوق بشر قوه قضاییه ایران، در میان گذاشت.
آقای حقانی از مقام‌های ایرانی خواست با استناد به اصول اسلامی و آنچه برادری اسلامی خوانده شد، در مورد زندانیان افغان محکوم به اعدام مدارا کنند. مقام‌های طالبان همچنین خواستار دریافت فهرست محکومان به قصاص شدند.
در همان دیدار، به گفته طالبان، مقام‌های ایرانی اعلام کردند که قرار است ۱۵۰۰ زندانی افغان به افغانستان منتقل شوند. با این حال، در گزارش منتشرشده از آن دیدار، پاسخ مشخص ایران به درخواست جایگزینی مجازات اعدام اعلام نشده بود.
خانواده قربانیان خواستار پاسخگویی طالبان و تهران هستند
روایت روح‌الله حمیدی، برادر عبدالله تاجیک، یکی از زندانیان افغان اعدام‌شده در ایران، تصویری از دشواری‌های خانواده‌های افغان در پیگیری پروندهٔ بستگان‌شان ارائه می‌کند.
حمیدی به افغانستان اینترنشنال گفت که برادرش حدود چهار سال‌ونیم پیش به اتهام قاچاق مواد مخدر بازداشت شده بود؛ اتهامی که او رد کرد. به گفته حمیدی، مقام‌های ایرانی برای آزادی برادرش وثیقه‌ای به ارزش ۱۰۰ میلیارد تومان تعیین کرده بودند، مبلغی که خانواده توان پرداخت آن را نداشت.
حمیدی همچنین گفت که برادرش به وکیل انتخابی دسترسی نداشت و پس از مراجعه به سفارت طالبان در تهران، به خانواده گفته شده بود که برای انتقال او به افغانستان درخواست فرستاده شده است. با این حال، عبدالله تاجیک در ایران اعدام شد.
در یک مورد دیگر، پرونده محمد یوسف، شهروند افغانستان که خانوادهاش میگوید در ایران جان باخته است، نمونه‌ای از نگرانی‌ها درباره سرنوشت افغان‌های بازداشت‌شده در این کشور است.
بستگان یوسف به افغانستان اینترنشنال گفته‌اند که او در یک کارخانه در ایران کار می‌کرد و پس از درگیری با افرادی که به کارخانه حمله کرده بودند، بازداشت شد. به گفته خانواده، او همراه با یک کارگر افغان دیگر بازداشت شده بود.
خانواده یوسف همچنین گفته است که دربارهٔپروندهٔ محمد یوسف، شهروند افغان که خانوادهاش میگوید در ایران جان باخته است، نمونه‌ای از نگرانی‌ها دربارهٔ سرنوشت افغان‌های بازداشت‌شده در این کشور است.
بستگان یوسف به افغانستان اینترنشنال گفته‌اند که او در یک کارخانه در ایران کار می‌کرد و پس از درگیری با افرادی که به کارخانه حمله کرده بودند، بازداشت شد. به گفتهٔ خانواده، او همراه با یک کارگر افغان دیگر بازداشت شده بود.
خانوادهٔ یوسف همچنین گفته است که درباره چگونگی مرگ او توضیح روشنی دریافت نکرده و خواستار روشن‌شدن شرایط بازداشت و مرگ او شده است.
مقام‌های ایرانی نیز در گزارش یادشده به این ادعاها پاسخ نداده‌اند. چگونگی مرگ او توضیح روشنی دریافت نکرده و خواستار روشن‌شدن شرایط بازداشت و مرگ او شده است.
نگرانی‌ها درباره دادرسی عادلانه
سازمان‌های حقوق بشری بارها درباره رعایت‌نشدن معیارهای دادرسی عادلانه در پرونده‌های منتهی به اعدام در ایران ابراز نگرانی کرده‌اند. از جمله نگرانی‌ها، دسترسی محدود متهمان به وکیل مستقل، احتمال اخذ اعتراف زیر شکنجه و محرومیت برخی زندانیان خارجی از حمایت مؤثر خانواده و خدمات کنسولی است.
سازمان حقوق بشر ایران نیز در گزارش‌های خود گفته است که بسیاری از افغان‌های محکوم به اعدام از شبکه حمایتی خانوادگی و دسترسی کافی به وکیل برخوردار نیستند.
همزمان، مجموعه فعالان حقوق بشر در ایران (هرانا) در گزارشی که در ۹ اکتبر منتشر شد، اعلام کرد که از ۱۰ اکتبر ۲۰۲۵ تا ۸ اکتبر ۲۰۲۶ دست‌کم ۲۰۰۳ نفر در ایران اعدام شده‌اند؛ افزایشی حدود ۲۹ درصدی نسبت به دوره گزارش‌دهی پیشین. هرانا میگوید حدود ۹۵ درصد اعدام‌های ثبت‌شده در این بازه از سوی منابع رسمی اعلام نشده‌اند.
روز جهانی مبارزه با مجازات اعدام هر سال در ۱۰ اکتبر برگزار می‌شود. آمار سازمان‌های حقوق بشری درباره اعدام شهروندان افغان در ایران، در حالی منتشر می‌شود که خانواده‌های بسیاری از زندانیان با محدودیت دسترسی به اطلاعات پرونده و اطلاع‌رسانی درباره زمان اجرای حکم روبه‌رو هستند.
