تقابل دو اسطوره؛ جمال عبدالناصر و سید قطب
محمد محق
نویسنده و پژوهشگر دینی
بنا به روایت کلیشهای رایج، سید قطب متفکری مسلمان بود که به سبب اندیشههای دینیاش خشم جمال عبدالناصر، رئیسجمهور فقید مصر را برانگیخت و به فرمان او اعدام شد.
نویسنده و پژوهشگر دینی
بنا به روایت کلیشهای رایج، سید قطب متفکری مسلمان بود که به سبب اندیشههای دینیاش خشم جمال عبدالناصر، رئیسجمهور فقید مصر را برانگیخت و به فرمان او اعدام شد.
در یک سوی این تصویر، شهیدی مظلوم ایستاده است که جرمش اندیشیدن بود و در سوی دیگر، حاکمی ظالم و دینستیز که وجود چنین متفکری را برنتافت و برای خوشخدمتی به دشمنان اسلام او را به دار آویخت.
این تصویر سیاه و سفید، که برای ذهنهای بسیط خوشایند است، رویدادی پیچیده را به قصهای ایدئولوژیک فرو میکاهد. هسته واقعی آن قصه این است که سید قطب در حکومت عبدالناصر محاکمه و به فرمان همان حکومت اعدام شد، اما بسیاری از عناصر پیرامونی آن، بدون توجه به منازعه قدرت، فضای جنگ سرد، تحول فکری سید قطب و ماهیت نظام اقتدارگرای عبدالناصر، کنار هم چیده شدهاند و یا به صورت تحریفشده روایت میشوند.
من نیز در جوانی این روایت را حقیقتی تردیدناپذیر میدانستم و سالها آن را تکرار میکردم. اقامت در مصر و دسترسی به منابع نوشتاری بیشتر، بهتدریج ابعاد دیگری از ماجرا را برایم روشن ساخت. آنچه در پی میآید تلاشی است برای دیدن جوانبی که در روایت رایج محیط ما مغفول ماندهاند. مقصود نه تبرئه عبدالناصر است و نه تخریب شخصیت سید قطب بلکه عبور از افسانهسازی و نزدیک شدن به واقعیتی است که در آن، اندیشه، قدرت، جاهطلبی، سرکوب، کینه و شرایط بینالمللی به هم گره خوردهاند.
دو فرزند مصر علیا
سید قطب و جمال عبدالناصر، هر دو، ریشه خانوادگی در شهر اسیوط مربوط به مصر علیا داشتند که به آن "صعید" گفته میشود. در فرهنگ عامه مصر، مردم صعید به غرور، سرسختی، غیرت، وفاداری، و تعهد به پیوندهای شخصی شناخته میشوند.
البته نباید این کلیشههای فرهنگی را به قانون روانشناختی تبدیل کرد یا رفتار سیاسی افراد را با جغرافیا توضیح داد. با این همه، در روایتهایی که درباره مناسبات سید قطب و عبدالناصر نوشته شده، حساسیت هر دو به شأن شخصی، استقلال رأی و تن ندادن به عقبنشینی به چشم میخورد، چیزی که در تعبیر عامیانه میتواند "کلهشقی" خوانده شود.
اگرچه نزاع اصلی بر سر قدرت و جهتگیری آینده مصر بود، اما خلقوخو نیز میتوانست آن نزاع را تندتر و آشتی را دشوارتر سازد. هر دو بلندپرواز بودند و تصور میکردند رسالتی بزرگ بر دوش دارند. همین احساس رسالت و اراده به ادای نقشی تاریخی، در مرحلهای زمینه نزدیکی و در مرحلهای دیگر عامل تشدید جدایی آنان شد.
عبدالناصر و رویای رهایی ملی
عبدالناصر در دورانی وارد ارتش شد که نفوذ بریتانیا، ناکارآمدی نظام شاهی، نابرابری اجتماعی و شکست اعراب در جنگ ۱۹۴۸، نسل جوان مصر را بهشدت سرخورده کرده بود. او و شماری از افسران ملیگرا سازمان مخفی "افسران آزاد" را پدید آوردند و در جولای ۱۹۵۲ نظام پادشاهی را سرنگون کردند. ریاست تشریفاتی و سپس رسمی دولت در آغاز به جنرال محمد نجیب سپرده شد، اما عبدالناصر بهتدریج قدرت اصلی را در دست گرفت.
طرح او دو وجه عمده داشت: در داخل، اصلاحات ارضی، محدود کردن قدرت مالکان بزرگ و به اصطلاح پایان دادن به نظم فیودالی، گسترش آموزش و سهم دادن به لایههای محرومتر در منابع ملی؛ و در خارج، خاتمه دادن به حضور استعماری بریتانیا، تقویت همبستگی عربی و ایجاد راهی برای کشورهای جهان سوم مستقل از دو بلوک غرب و شوروی.
ملی کردن کانال سوئز در سال ۱۹۵۶ عبدالناصر را به نماد استقلالطلبی عرب تبدیل کرد. حمله همزمان بریتانیا، فرانسه و اسرائیل که در جهان عرب "العدوان الثلاثی" نام گرفت، از نظر نظامی به مصر آسیب زد، اما فشار ایالات متحده، شوروی و سازمان ملل مهاجمان را به عقبنشینی واداشت و عبدالناصر از نظر سیاسی پیروز میدان بیرون آمد.
او بعدها در کنار نهرو، تیتو، سوکارنو و نکرومه از چهرههای اصلی جنبش عدم تعهد شد و از اسطوره های مقاومت در برابر ابرقدرتها گردید. البته این کارنامه روی دیگری نیز داشت: عبدالناصر احزاب را تعطیل کرد، رسانهها را زیر کنترول گرفت، مخالفان را زندانی و شکنجه کرد و دولتی امنیتی بنا نهاد. عظمت آرمانهای او با استبداد سیاسی همراه بود.
مسیر متفاوت سید قطب
سید قطب راه خود را از ادبیات آغاز کرد. او شعر میسرود، داستان مینوشت و به نقد ادبی میپرداخت. او مدتی علاقمند طه حسین بود، اما پسانتر عباس محمود عقاد مهمترین استاد و مرجع ادبی دوران جوانی او شد و قطب مدتی در منازعات ادبی در جبهه عقاد قرار داشت.
در این دوره گرایش های فکری او دچار نوسان بود، از مواضعی به شدت لیبرال تا مواضعی چپگرایانه. محمود عبد الحلیم، از سران اخوان، میگوید که سید قطب جوان یکبار مقالهای نوشت که به شکل افراطی به دنبالهروی از غرب دعوت میکرد، اما حسن البنا اجازه نداد که به نوشته او جواب بدهم و گفت درگیری با او میتواند او را در این موضعگیری سرسختتر کند.
در دهههای ۱۹۳۰ و ۱۹۴۰، نویسندگان برجسته مصری، از محمد حسین هیکل و عقاد تا طه حسین، خالد محمد خالد، عبدالحمید جودةالسحار و عبدالرحمن شرقاوی، به بازخوانی تاریخ و شخصیتهای اسلامی روی آورده بودند. این موج شبیه آن چیزی بود که در ایران بازگشت به خویشتن خوانده میشد و پسانتر کسانی مانند شریعتی، داریوش شایگان، و جلال آل احمد برای آن نظریهپردازی کردند.
سید قطب نیز با الهام از موجی که در جهان عرب به راه افتاده بود، به تدریج از نقد ادبی محض فاصله گرفت و به مسائل اجتماعی و اسلامی پرداخت. کتابهای "التصویر الفنی فی القرآن"، "مشاهد القیامة فی القرآن"، "العدالة الاجتماعیة فی الإسلام" و نوشتههای ضدسرمایهداری او محصول مراحل گوناگون همین چرخشاند.
کتاب "عدالت اجتماعی در اسلام" شهرت او را از مصر و جهان عرب فراتر برد و متفکری چون ابوالحسن ندوی، از شبه قاره هند، از او خواهش کرد که مقدمهای بر چاپ دوم کتاب مشهور او "ماذا خسر العالم" بنویسد.
سفر دو ساله قطب به ایالات متحده، از ۱۹۴۸ تا ۱۹۵۰، بدبینی او به تمدن غربی را عمیقتر ساخت، و با آن که کتاب او "امریکایی که من دیدم" قبل از چاپ از میان رفت، اما گردآوری نظرات او در این باره آن نگاه بدبینانه را به روشنی نشان میدهد.
پس از بازگشت، در حالی که حسنالبنا ترور شده و اخوان با بحران رهبری روبهرو بود، قطب به این جماعت نزدیک شد و در اوایل دهه ۱۹۵۰ رسماً به آن پیوست. توان ادبی، شهرت فرهنگی و قدرت نظریهپردازی، او را به سرعت به جایگاهی مهم در این سازمان رساند و به دستور هضیبی، دومین رهبر اخوان، مدیریت مجله این سازمان را به عهده گرفت. کتاب "دراسات اسلامیة" وی عمدتا سرمقالهها یا مقالاتی است که برای این مجله نوشته است.
از همپیمانی تا جنگ قدرت
اخوانالمسلمین و افسران آزاد پیش از انقلاب ۱۹۵۲ دشمنان مشترکی داشتند: سلطنت، نفوذ بریتانیا و نظم اجتماعی کهن. میان اعضای دو جریان تماس و همکاری وجود داشت و در زمان حیات حسن البنا، جمال عبد الناصر همراه با انور السادات در آموزش شاخه نظامی اخوان سهم گرفته بود. پس از سقوط نظام شاهی نیز روابط برای مدتی حسنه ماند، و حکومت جدید همه احزاب را منحل کرد، اما اخوان را به عنوان جماعتی دینی مستثنا قرار داد.
در این دوره، قطب از انقلاب حمایت کرد و در محافل افسران آزاد چهرهای محترم بود و حتی تصور میشد که با افول سیاسی احزاب و چهرههای فکری شان، او به تیوریسین انقلاب تبدیل میشود. برخی روایتها حاکی از این است که افسران آزاد به مثابه شاگرد در برابر او زانو میزدند و احترام ویژهای برایش قایل بوند و گفته میشود که در شش ماه نخست این دوره، بسیاری از شبها جمال عبد الناصر با سید قطب تماس تلفنی برقرار کرده و در باره اوضاع جدید و آرمانهای نظام نو تبادل نظر میکردند.
این وضعیت اما دوام چندانی نیاورد. پس از کنار رفتن دشمنان مشترک، نوبت به سهمیهبندی قدرت رسید و پرسش اصلی به میان آمد: چه کسی باید مسیر کشور را تعیین کند؟ اخوان خود را جنبشی فراگیر، نماینده فهم اصیل از اسلام و شایسته رهبری تمامعیار کشور میدانست و حاضر نبود جایگاه آن تنها در به عهده گرفتن مسئولیت چند وزارت که عبد الناصر پیشنهاد میکرد محدود شود.
افسران آزاد خود را رهبران انقلاب و سازندگان مصر نوین میدانستند و برای آینده کشور برنامههای بلندپروازانه داشتند. از همین رو، نمیخواستند زیر نظارت یک جماعت دینی قرار بگیرند یا مرجعیتی فراتر از حکومت را بپذیرند. آنها نمی خواستند الگویی شبیه آنچه بعدتر در ایران پس از انقلاب رخ داد بپذیرند؛ جایی که آیتالله خمینی در جایگاهی بالاتر از حکومت قرار گرفت و نهادهای حکومتی زیر سایه رهبری ایدئولوژیک او عمل کردند.
بنابراین، رویارویی افسران آزاد و اخوانالمسلمین تنها رقابت بر سر قدرت نبود، بلکه تقابل دو طرح متفاوت برای آینده مصر بود.
تنشها در سال ۱۹۵۴ شدت یافت. این تقابل نخست شکل کشمکشهای خیابانی را به خود گرفت، اما پس از تیراندازی یکی از اعضای اخوان به سوی عبدالناصر در میدان المنشیه، حادثهای که اخوان مسئولیت آن را به عهده نگرفت، حکومت سرکوب گسترده اخوانیها را آغاز کرد. هزاران نفر بازداشت شدند، شش تن از اعضای برجسته اخوان، از جمله عبدالقادر عوده، اعدام شدند و حسن هضیبی، به حبس محکوم گردید. سید قطب نیز بازداشت و در سال ۱۹۵۵ به پانزده سال زندان با اعمال شاقه محکوم شد.
دستگاه عبدالناصر به شیوهای غیر دموکراتیک و سرکوبگرانه به جان اخوان افتاد، اما اخوان نیز صرفاً انجمنی فرهنگی و تبلیغی نبود، و پیشینه "نظام خاص" یا شاخه مخفی مسلح آن که مسئول ترورهای سیاسی دهه ۱۹۴۰، به ویژه ترور نقراشی پاشا، نخست وزیر اسبق مصر بود، و رقابت سرسختانهای که اینک برای تصاحب قدرت در پیش گرفته بود از عواملی بود که حکومت را در برخورد با آن خشن و بیملاحظه ساخت.
زندان و زایش یک ایدئولوژی تازه
هواداران عبدالناصر میگویند که سید قطب در زندان از امتیازهای ویژه برخوردار بود و شکنجه نشد، و ادعا میکنند که ناصر مراعات "صعیدی" بودن او را داشت، و به مسئولین زندان گفته بود که کتاب و مواد لازم برای فعالیتهای فکریاش را فراهم کنند.
در مقابل، هواداران قطب میگویند که او در سالهای نخست زندان با خشونت و شکنجه روبهرو شد و در ۱۹۵۷ کشتار شماری از زندانیان اخوان در زندان طُره را از نزدیک مشاهده کرد. بیماری او سبب شد بخشی از دوره حبس را در درمانگاه زندان بگذراند. هرچه بود در سالهای بعد امکان مطالعه و نوشتن بیشتری یافت و برخی از کتابهایش به شمول بخشهایی از تفسیر فی ظلال قرآن محصول همین دوره است.
در همین سالها افکار او به صورت ژرفی رو به تحول نهاد، زیرا تصور میکرد در ادای رسالتی که به عهده دارد با چالشی نو رو به رو شده است: چالش مشروعیت گفتمانی. قطب پیشتر از عدالت اجتماعی، استعمارستیزی و برتری نظام اخلاقی اسلام سخن گفته بود، اما این مفاهیم اکنون نمیتوانستند در مقابله با جمال عبد الناصر به کار او بیایند و او را صاحب رسالتی ویژه معرفی کنند.
حکومت عبدالناصر عملا ضد استعمار، ضد فئودالیسم، هوادار عدالت اجتماعی و مدافع فلسطین بود و عملا وارد میدان شده بود و در این راه هزینه میپرداخت. قطب برای نقد عبدالناصر و سلب مشروعیت از نظام او به مبانی فکری و ایدئولوژیک دیگری نیاز داشت که در چنین معرکهای به کار آید.
در اینجا نوشتههای ابوالاعلی مودودی، به ویژه تفسیر او از مفاهیمی چون حاکمیت، الوهیت، ربوبیت، عبادت و دین، به کمک سید قطب آمد. او بر پایه این چارچوب تیوریک، "حاکمیت خدا" را در برابر حاکمیت انسان نشاند و جوامعی را که قانون و ارزشهای خود را از منبعی جز شریعت میگرفتند گرفتار "جاهلیت" دانست. راه خروج از این وضع، در نظر او، تشکیل "طلیعه مومنه" بود: گروهی پیشاهنگ که از جامعه جاهلی، دست کم در احساس درونی، فاصله بگیرد (العزلة الشعوریة) و پس از تربیت خالص دینی برای بازسازی جامعه بر بنیاد اسلام به حرکت درآید.
"معالم فی الطریق" فشردهترین صورت این پروژه و ویرایش دوم "فی ظلال القرآن"، نسخه بازنویسی شده آن بر اساس این نظریه، شرح گستردهتر آن بود. قطب در این مرحله جهاد را صرفاً دفاع از سرزمین مسلمانان نمیدانست، بلکه آن را وسیلهای برای برداشتن موانعی میشمرد که مانع آزادی انسان برای بندگی خدا میشوند. همین ترکیبِ جاهلیت معاصر، حاکمیت الهی، گروه پیشاهنگ و جهاد به این معنای خاص، بعدها بر بخشی از جریانهای رادیکال اسلامی اثر گذاشت و زمینهساز ظهور گروههایی مانند "التکفیر والهجرة"، "الجهاد الاسلامی"، "الجماعة الاسلامیة" و در دورههای بعد القاعده، گردید.
در داخل اخوان میراث قطب مناقشهبرانگیز شد. حسن هضیبی در کتاب "دعاة لا قضاة" بر پرهیز از تکفیر جامعه تأکید کرد، اثری که معمولاً پاسخی به گرایشهای تکفیری برخاسته در محیط زندان دانسته میشود. از آن پس، نسبت اخوان با "قطبیها" همواره دوپهلو ماند: جماعت از سرمایه نمادین سید قطب و جایگاه او بهعنوان قربانی حکومت بهره برد، اما همزمان کوشش میکرد که از نتایج افراطی اندیشهاش تبری بجوید.
آزادی کوتاه و محاکمه دوم
قطب در سال ۱۹۶۴، با میانجیگری عبدالسلام عارف، رئیسجمهور عراق، آزاد شد، اما آزادی او کوتاه بود، چون در آگست ۱۹۶۵ بار دیگر بازداشت گردید. حکومت اعلام کرد که تشکیلاتی مخفی به رهبری فکری او در پی سرنگونی نظام، ترور مقامها و تخریب تأسیسات زیربنایی بوده است.
اعضای این گروه اصل آمادگی برای مقابله و گردآوری سلاح را به صورتهای مختلف پذیرفتهاند، اما درباره اینکه برنامهای فوری و عملی برای اجرای آن عملیات وجود داشت یا دستگاه امنیتی طرحهای پراکنده و فرضی را به توطئهای کامل تبدیل کرد، میان منابع اختلاف است.
فواد علام، افسری که مسئول انتقال سید قطب به محل اعدام بوده است، بعدا در کتاب خاطرات خود ادعا کرده است که سید قطب هنگامی که از اعدام خود متیقن شد دچار نوعی آشفتگی شد و در داخل خودرو، در مسیر انتقال به محل اعدام، اظهار ندامت کرد که چرا قبل از دستگیر شدن به انفجار قناطیر خیریه، بند آب شمال قاهره که سبب غرق شدن پایتخت میگردید اقدام نکرده بودند. اکنون راهی به تایید و رد این ادعا وجود ندارد.
محاکمه دوم نیز زیر سایه دستگاه امنیتی انجام شد. قطب و دو تن از همراهانش به اعدام محکوم و در ۲۹ آگست ۱۹۶۶ به دار آویخته شدند. با اینهم، حتی اگر وجود سازمان مخفی و اندیشه مقابله مسلحانه را بپذیریم، اعدام او نه از نظر اخلاقی قابل دفاع است و نه با معیارهای دادرسی عادلانه و تناسب مجازات سازگاری دارد. حکومت عبدالناصر با کشتن قطب، از یک مخالف سیاسی و ایدئولوژیک، شهیدی ساخت که نفوذش پس از مرگ چند برابر شد.
جنگ سرد و رقابت دو اردوگاه
تقابل ناصر و اخوانالمسلمین تنها یک منازعه داخلی نبود و در بستر جنگ سرد شکل میگرفت. عبدالناصر با ملیکردن کانال سوئز، حمایت از جنبشهای استقلالطلب و نقشآفرینی در جنبش عدم تعهد، در برابر قدرتهای غربی قرار گرفت. با این حال، او در سیاست خارجی میان واشنگتن و مسکو مانور میداد و مصر بهتدریج به شوروی نزدیکتر شد.
در مقابل، قدرتهای غربی نیز در برخی مقاطع برای مهار ناسیونالیسم عربی، به نیروهای محافظهکار منطقه و شماری از جریانها و شبکههای اسلامگرا نزدیک شدند و از آنان بهعنوان وزنهای در برابر نیروهای ناسیونالیست و چپ استفاده کردند.
شماری از اعضای اخوان که از مصر گریختند در عربستان سعودی، اروپا و امریکای شمالی جای گرفتند و شبکههای تازهای پدید آوردند. پژوهشهای تاریخی از تماسها و همپوشانی منافع میان برخی اسلامگرایان و دولتها یا نهادهای غربی سخن گفتهاند. اهمیت این گروهها برای اردوگاه غرب با اوج گرفتن جنگ سرد دوچندان شد و به همین جهت برای رهبران تبعیدی اخوان در این کشورها فرصت پناهندگی و تداوم فعالیت فراهم آمد، و حتی سازمان جهانی اخوان که به "التنظیم العالمی" معروف است در شهر مونیخ جرمنی و با اطلاع سازمانهای استخباراتی غربی تاسیس گردید.
از نظر کشورهای غربی، بنیادگرایی اسلامی میتوانست جلو رشد جریانهای چپ و احزاب نزدیک به اتحاد جماهیرشوروی را به ویژه درخاور میانه بگیرد و این یکی از دلایل تسهیل منابع مالی برای این سازمانها و نیز گسترش افکار کسانی مانند سید قطب بود.
هنگامی که خبر اعدام سید قطب پخش شد، آیت الله طالقانی و شماری دیگر از چهرههای ملی مذهبی ایران در زندان بودند. آنان میخواستند برای سید مراسم تعزیه بگیرند، اما آیتالله طالقانی اجازه نداد و گفت که او با درافتادن با جمال عبد الناصر در خدمت پروژه استعمار قرار گرفته بود.
نه فرشته، نه دیو
تا امروز هر دو چهره یاد شده پیروانی دارند. در افغانستان و در شماری دیگر از کشورهای اسلامی، سید قطب شناختهشدهتر و محبوبتر است، اما در بخش بزرگی از جهان عرب، عبدالناصر هنوز یکی از اسطورهای دورانساز شناخته میشود. یکی برای هوادارانش نماد ایمان و پایداری در برابر استبداد است و دیگری نماد عزت عربی، عدالت اجتماعی و رهایی از استعمار.
اما تاریخ را نمیتوان با وفاداری به یکی از این دو اسطوره فهمید. عبدالناصر رهبر مهم ضد استعماری و در عین حال بنیانگذار نظمی اقتدارگرا بود. سید قطب نویسندهای توانا، قربانی شکنجه و محاکمهای ناعادلانه و در عین حال خالق اندیشهای بود که روند خط کشی ایدئولوژیک در جوامع مسلمان را تند کرد و برای گروههای جهادی مانند القاعده، مشروعیت نظری فراهم آورد.
از یک منظر، تقابل عبدالناصر و سید قطب را میتوان بخشی از کشمکش بزرگتر میان ملیگرایی عربی و اسلام سیاسی دانست. هر دو جریان مدعی بودند که راه نجات جامعه را میشناسند، نماینده واقعی مردماند و برای آینده کشور طرح دارند. اما زمانی که هر کدام حقیقت و حق رهبری را در انحصار خود دید، زمینه برای حذف رقیب فراهم شد. در کنار این اختلاف فکری و سیاسی، ویژگیهای شخصی، غرور، تجربه زندان و کینههای انباشته نیز به شدت این رویارویی افزود.
در جامعه ما، این تقابل اغلب بهسادگی به نبرد «اسلام و کفر» فروکاسته شده است، در حالی که چنین برداشتی بخش بزرگی از واقعیت تاریخی را نادیده میگیرد. نقد این روایت نه به معنای چشمپوشی از دیکتاتوری عبدالناصر است و نه توجیه اعدام سید قطب. مسئله این است که هیچکدام را نه فرشته ببینیم و نه دیو. برای فهم نقش آنان باید هم اندیشههای شان را جدی گرفت، هم سازوکارهای قدرت را شناخت و هم به این واقعیت توجه داشت که آرمان رهایی، وقتی با میل به انحصار و سلطه درآمیزد، میتواند به سرکوب و حذف دیگری بینجامد.
ماجرا به ۲۲ یا ۲۳ سال پیش بازمیگردد. در آن زمان من در دفتر بیبیسی فارسی در کابل فعالیت میکردم و او نخستین سخنگوی تحریک اسلامی طالبان بود؛ پیش از آنکه قاری یوسف احمدی مطرح شود یا طاهرشاه صدیقی نام خود را به ذبیحالله مجاهد تغییر دهد.
در پایان یک روز کاری، هنگامی که با خودروی دفتر به سمت خانه میرفتم، تلفن همراهم زنگ خورد. شمارهای طولانی با پیششماره ۰۰۸۸ روی صفحه ظاهر شد که نشان میداد تماس از طریق تلفن ماهوارهای (ثریا) برقرار شده است.
تماس را پاسخ دادم. صدایی از آن سوی خط گفت: «سعیدی صاحب سلام علیکم، ما لطیفالله حکیمی استیم، سخنگوی تحریک اسلامی طُلبا؛ جهاد زبانی میکنیم».
با شگفتی به شماره روی صفحه نگاه کردم. پس از چند لحظه مکث، با احتیاط گفتم: «سلام حکیمی صاحب، احوال شما؟» گفت: «فضل خدا، الحمدلله. شماره شما روی کاغذی به دست ما رسیده است؛ میخواستیم از عملیات مجاهدین (طالبان) در ولایت ارزگان به شما معلومات دهیم».
گفتم: «حکیمی صاحب، من در میان راه هستم. ممکن است ۲۰ دقیقه دیگر تماس بگیرید تا به خانه برسم؟» پاسخ داد: «درست است، السلام علیکم.» و با این عبارت که بعدها هم در آغاز و پایان مکالماتش بهکار میبرد، تلفن را قطع کرد.
در آن سالها هنوز حامد کرزی طالبان را «برادران ناراضی» خطاب نکرده بود. حکومت وقت افغانستان و نیروهای ناتو، طالبان را منطبق بر تعاریف گروههای تروریستی میدانستند و هرگونه ارتباط با آنان مخاطرهآمیز بود. از سویی، پای سخنگویان طالبان هنوز به رسانهها باز نشده بود.
حدود نیم ساعت بعد، همان شماره دوباره زنگ زد. لطیفالله حکیمی در آن تماس از عملیات تهاجمی نیروهای خود در ولایت ارزگان سخن گفت و ادعا کرد شمار زیادی از نیروهای خارجی به گفته او «هلاک شدهاند».
آن شب ذهن من درگیر این پرسش بود که سخنگوی طالبان چگونه مرا شناخته است. من در آن مقطع بیشتر در بخش وبسایت فارسی بیبیسی کار میکردم و حضور رادیوییام به مرور مطبوعات و گزارشهایی از کابل برای برنامه «جام جهاننما» خلاصه میشد. در میان آنهمه گزارشگر مطرح فارسی و پشتو در دفتر کابل، من کمنامونشانترینشان بودم. با خود فکر کردم اگرهم سخنگوی طالبان سایت فارسی بیبیسی را دنبال میکند، شماره مستقیم مرا از کجا به دست آورده است.
روز بعد موضوع را با همکاران و مدیر دفتر کابل در میان گذاشتم. مقرر شد این ارتباط حفظ شود و ادعاهای او پیش از انتشار، از طریق مقامهای محلی و نیروهای بینالمللی راستیآزمایی شود.
«علاقهمند» ادبیات فارسی
یکی از همکاران که موضوع تماس لطیفالله حکیمی را با او مطرح کردم، گزارشگر بخش پشتوی بیبیسی در هرات بود که حکیمی را از نزدیک دیده بود. او تعریف کرد که لطیفالله حکیمی در دوره نخست حکومت طالبان، رئیس اداره اطلاعات و فرهنگ هرات بوده و به ادبیات فارسی علاقه داشته است. به گفته آن همکار، حکیمی که خط خوبی هم داشت، بیتی از سعدی را خطاطی کرده و در دفتر کارش آویخته بود، اما رد پای لهجه قندهاریاش در متن شعر مشهود بود:
هر بیشه گمان مبر که خالیست
شاید که «فلنگ» خفته باشد
این همان زبانی است که حکیمی امروز آن را غیرملی میخواند.
پس از آن، حکیمی بهطور منظم با من تماس میگرفت و گزارشهایی از عملیات و تلفات ادعایی طرف مقابل ارائه میکرد؛ اخباری که تنها در صورت تأیید مستقل از سوی منابع دیگر، امکان بازتاب رسانهای مییافت.
در یکی از روزها، طالبان به دفتر محافظان کرزی در مرکز کابل حمله کردند. از آنجا که محل انفجار به دفتر بیبیسی نزدیک بود، من به همراه چند همکار سریعاً خود را به محل حادثه رساندیم. خودروی انتحاری همچنان در آتش میسوخت و آثار انفجار و تلفات غیرنظامیان و نظامیان در محیط پراکنده بود.
پس از تهیه گزارش و بازگشت به دفتر، حکیمی به من زنگ زد و مسئولیت آن حمله را بر عهده گرفت. ما نیز خبر مسئولیتپذیری طالبان را منتشر کردیم. اما لحن سخنگوی طالبان در آن تماس، تند و هشداردهنده بود. او گفت: «سعیدی صاحب، وقتی ما میتوانیم به دفتر محافظان کرزی در مرکز کابل حمله کنیم، دسترسی به خبرنگاران و دفاتر رسانهای برای ما دشوار نیست. اینگونه نباشد که شما فقط اخبار «دشمن» پوشش دهید و ما را نادیده بگیرید».
در سالهای بعد، تهدید رسانهها از سوی طالبان جنبه عملی به خود گرفت و به حملات مستقیم به خبرنگاران انجامید.
«دموکراسی عرف جامعه ما نیست»
در میزان ۱۳۸۳ نخستین انتخابات ریاستجمهوری افغانستان برگزار شد. در ساعات پایانی رأیگیری، من با لطیفالله حکیمی تماس گرفتم تا موضع طالبان را جویا شوم. او در پاسخ، ساختار دموکراسی و صندوق رأی را با سنتهای سیاسی افغانستان مغایر دانست و گفت: «ما در افغانستان نظامهای شاهی، امارتها و حکومتهای قومی داشتهایم؛ این نمایشها برای کشورهای غربی مناسب است.» او در ادامه تأکید کرد: «خارجیها بالاخره خواهند رفت و ما میمانیم.»
لطیفالله حکیمی یک سال بعد در میزان ۱۳۸۴ در پاکستان بازداشت شد و سپس به همراه ۱۳ عضو دیگر گروه طالبان به دولت افغانستان سپرده شد. من در آن زمان به دفتر بیبیسی در لندن منتقل شده بودم.
در سالهای بعد، هرچه تلاشهای دولت افغانستان برای روند صلح بیشتر شد، شدت حملات طالبان نیز افزایش یافت؛ تا اینکه در تابستان ۱۴۰۰، با خروج نیروهای بینالمللی در پی توافق دوحه، همان پیشبینی تحقق یافت. نیروهای خارجی رفتند و ساختارهای مبتنی بر انتخابات و دموکراسی هم از افغانستان برچیده شد.
وزیر خارجه طالبان اخیراً با ارائه مشوقهای اقتصادی کوشید توجه دونالد ترامپ را به سرمایهگذاری در معادن افغانستان و عادیسازی روابط جلب کند.
یک سخنگوی وزارت خارجه امریکا به صدای امریکا گفته است: «ایالات متحده هیچ برنامهای برای گفتوگو با طالبان درباره استخراج و توسعه معادن حیاتی افغانستان ندارد. طالبان در فهرست تروریستهای جهانی ویژه امریکا قرار دارد.»
این مقام امریکایی درباره احتمال سرمایهگذاری ایالات متحده در افغانستان تحت کنترول طالبان گفته است که چنین اقدامی به سرکوب بیشتر شهروندان افغانستان از سوی طالبان منجر خواهد شد.
مقام وزارت خارجه امریکا تاکید کرده است که سرمایهگذاری واشنگتن در افغانستان باعث خواهد شد پول به دست طالبان برسد. او افزوده است که چنین اقدامی میتواند زمینهساز «رفتار وحشتناک طالبان با مردم افغانستان» شود.
امیرخان متقی، وزیر خارجه طالبان، از واشنگتن خواسته بود روابط خود را با اداره این گروه عادی کند، سفارت امریکا را در کابل بازگشایی کند و در بخش معادن افغانستان سرمایهگذاری کند. او گفته است که طالبان از سال ۲۰۲۱ تاکنون قراردادهای معدنی چند میلیارد دالری با چین و ایران امضا کرده است.
این اظهارات را میتوان یک چراغ سبز مستقیم به امریکا دانست. طالبان بهخوبی متوجه رویکرد اقتصادی دونالد ترامپ در سیاست خارجی شده است. ترامپ در دوره دوم ریاستجمهوری خود بارها تلاش کرده است مناسبات امریکا با کشورها را با منافع اقتصادی، انرژی، منابع طبیعی و قراردادهای تجاری پیوند بزند.
اما این بار درخواست وسوسهبرانگیز طالبان با پاسخ سرد واشنگتن روبهرو شد. در واقع، بیانیه اخیر واشنگتن را میتوان ضربهای جدی به تلاش پنجساله طالبان برای جلب توجه دونالد ترامپ دانست.
مسئله تروریسم
گزارشها درباره احیای شبکه القاعده و حضور یا فعالیت سایر گروههای تروریستی منطقهای در افغانستان امریکا را نگران کرده است.
طالبان اکنون متوجه شده است که صرفا تاکید بر مبارزه با داعش و مواد مخدر برای بهبود روابط با غرب کافی نیست. از این رو، بحث سرمایهگذاری در معادن افغانستان را نیز پیش کشیده است. پیش از این، ایران و چین در بخش معادن افغانستان سرمایهگذاری کردهاند.
اما بیانیه امریکا را میتوان ضربهای به خوشبینی طالبان درباره بهبود تدریجی روابط با غرب دانست. طالبان با تأکید بر مبارزه با داعش و مواد مخدر تلاش کرده است که زمینه تعامل بیشتر با غرب، بهویژه امریکا، را فراهم کند. اما پیام واشنگتن این است که این دو موضوع برای کسب مشروعیت سیاسی کافی نیست.
از نگاه غرب، طالبان نمیتواند از یکسو سرکوب داعش را نشانه مبارزه با تروریسم بداند و از سوی دیگر به بیش از ۲۰ گروه شبهنظامی و تروریستی در افغانستان پناه بدهد. روابط عمیق طالبان با القاعده که همچنان از دشمنان اصلی امریکا به شمار میرود، یکی از مهمترین موانع در مسیر عادیشدن روابط با واشنگتن است.
همزمان، پرونده شهروندان امریکایی بازداشتشده در افغانستان به یکی از موانع اصلی عادیسازی روابط واشنگتن با طالبان تبدیل شده است. امریکا بارها از طالبان خواسته سرنوشت محمود شاه حبیبی، شهروند امریکایی افغانتبار را روشن کند، اما طالبان هر بار اعلام کرده که حبیبی در اختیار این گروه نیست. این اختلاف باعث افزایش بیاعتمادی میان دو طرف شده است. هنوز مشخص نیست حبیبی زنده است یا خیر. او اندکی پس از کشته شدن ایمن الظواهری، رهبر القاعده، در کابل بازداشت شد.
امریکا طالبان را متهم کرده است که از گروگانگیری به عنوان ابزاری برای امتیازگیری استفاده میکند. این درحالیست که حکومتهای امریکا به ویژه حکومت ترامپ در مورد گروگانگیری شهروندان امریکایی خیلی حساس اند.
مسئله ایران
امریکا با اعمال تحریمها و فشارهای اقتصادی و دریایی بر جمهوری اسلامی ایران تلاش دارد این کشور را تحت فشار قرار دهد. در چنین شرایطی، افغانستان تحت اداره طالبان یکی از بزرگترین شرکای تجاری ایران شده است.
جمهوری اسلامی بخشی از فشارهای ناشی از محدودیتهای دریایی و اقتصاد تحریم شده خود را از طریق مرز زمینی افغانستان جبران کرده است. در جریان جنگ اخیر ۴۰ روزه امریکا و ایران نیز گزارشهایی درباره تبادل کالا و صادرات نفت به افغانستان و از طریق افغانستان به کشورهای آسیای مرکزی، چین و روسیه منتشر شده است.
در رابطه با ایران، امریکا انتظار دارد طالبان از جمهوری اسلامی حمایت نکند.
طالبان نمیتواند بزرگترین شریک تجاری ایران باشد و در عین حال فکر کند روابطاش با واشنگتن بهبود مییابد، آنهم در حالی که امریکا با محاصره اقتصادی میخواهد ایران را به زانو دربیاورد.
افغانستان تنها کشوری است که ایران میتواند از مسیر آن بخشی از تحریمها را دور بزند، چرا که طالبان خود را ملزم به رعایت تحریمهای امریکا نمیداند. با این حال، تحریمهای اعمالشده بر بندر چابهار بر وضعیت اقتصادی و روند دادوستد تجاری میان افغانستان، ایران و هند تاثیر گذاشته است.
اقتصاد افغانستان تحت کنترول طالبان به ایران وابستگی قابل توجهی دارد. حجم تجارت افغانستان از ایران- عمدتا واردات- بیش از چهار میلیارد دالر است.
با این حال، طالبان در قبال تنشهای فزاینده میان تهران و واشنگتن محتاطانه عمل میکند و همزمان با افزایش فشار امریکا بر ایران، تلاش دارد سیگنال همکاری به واشنگتن نیز بفرستد.
افغانستان برای ایران تنها به دلیل بازار مصرفیاش اهمیت ندارد. این کشور میتواند مسیر مهمی برای دورزدن تحریمهای غرب، از جمله دسترس به ارز خارجی برای تامین واردات نیز باشد. هرات در غرب افغانستان و اربیل در اقلیم کردستان عراق یکی از مهمترین منابع دسترسی ایران به ارز قاچاقی است. اخیرا سفیر ایران در کابل نیز از سرای شهزاده بازدید کرد که بزرگترین مرکز قاچاق و دورزدن تحریم و سیستم بانکی بینالمللی است.
به همین دلیل، نقش افغانستان برای تهران بیش از گذشته مهم شده است. اکنون باید دید طالبان در نهایت میان امریکا و ایران کدام مسیر را انتخاب خواهد کرد. جمع میان این دو، با افزایش فشارها، دشوارتر میشود.
سد محکم پاکستان
پاکستان با طالبان وارد جنگ شده و روابط میان دو طرف بهشدت پرتنش است. طالبان بر این باور است که پاکستان در حال پیش بردن پروژه امریکا است.
طالبان در حالی خواهان عادیسازی روابط با امریکا، بازگشایی سفارت امریکا در کابل و سرمایهگذاری واشنگتن در معادن افغانستان است که روابط پاکستان با امریکا بهطور بیسابقهای گرم شده است. دونالد ترامپ با شهباز شریف، نخستوزیر پاکستان، و عاصم منیر، فرمانده ارتش این کشور، روابط نزدیکی دارد. شریف و منیر نیز در مقاطعی در روند میانجیگری امریکا با جمهوری اسلامی ایران نقش داشتهاند.
همزمان، مواضع اسلامآباد و واشنگتن در برخی مسائل مرتبط با افغانستان همپوشانی دارد که از آن جمله تهدید تروریسم از خاک افغانستان، دسترسی گروههای مسلح به سلاحهای برجامانده و خطر تقویت دوباره القاعده، داعش و دیگر گروههای تروریستی منطقهای است.
در چنین شرایطی، چشمانداز تلاش طالبان برای عادیسازی روابط با امریکا چندان روشن به نظر نمیرسد.
پیامدها
موضعگیری اخیر امریکا نشان میدهد که طالبان، دستکم در شرایط کنونی، به جایگاه یک حکومت مورد پذیرش واشنگتن نخواهد رسید و مسیر کسب مشروعیت بینالمللی برای این گروه همچنان دشوار خواهد بود. این وضعیت میتواند شانس طالبان برای دستیابی به کرسی افغانستان در سازمان ملل متحد را نیز کاهش دهد، زیرا بسیاری از کشورهای غربی و حتی برخی کشورهای منطقه، در تصمیمگیری درباره عادیسازی روابط با طالبان، موضع امریکا را در نظر میگیرند.
خود طالبان نیز بارها گفته است که بسیاری از کشورها ابتدا سیاست واشنگتن در قبال این گروه را میسنجند و سپس درباره سطح تعامل با این گروه تصمیم میگیرند. در چنین شرایطی، حتی احتمال حمایت امریکا از برخی جریانهای مخالف طالبان در آینده نیز نمیتواند کاملاً منتفی دانسته شود.
طالبان در پنج سال گذشته روابط نزدیکی با روسیه، چین و ایران داشته و در ماههای اخیر نیز مناسبات خود با هند را گسترش داده است. در چنین وضعیتی، عادیسازی روابط این گروه با امریکا دشوار به نظر میرسد.
روسیه تنها کشوری است که حکومت طالبان را بهطور رسمی به رسمیت شناخته است. در مقابل، امریکا طی پنج سال گذشته بارها در شورای امنیت سازمان ملل از عملکرد طالبان انتقاد کرده و از ادامه فشار و تحریم بر این گروه حمایت کرده است.
همین دشمنی سبب شده است که شماری از دولتهای درگیر در قضایای افغانستان و منطقه، مبارزه طالبان با داعش را یکی از دلایل تعامل با این گروه بدانند.
از منظر تاکتیکی، چنین رویکردی ممکن است قابل فهم باشد؛ چیزی شبیه «کوبیدن سر مار به دست دشمن». اگر نیرویی که خود با آن مشکل داریم بتواند دشمن خطرناکتری را از میان بردارد، چرا از این فرصت استفاده نکنیم؟
اما مشکل از جایی آغاز میشود که یک تاکتیک کوتاهمدت جای استراتژی درازمدت را بگیرد. اگر از منظر کلانتر به موضوع نگاه کنیم، طالبان و داعش، با همه دشمنی خونینی که میانشان وجود دارد، از جهاتی دو روی یک سکهاند. آنان خواسته یا ناخواسته خدماتی متقابل به یکدیگر ارائه میکنند و شرایطی به وجود میآورند که بقای یکی به بازتولید زمینههای بقای دیگری کمک میکند. از این رو، سرکوب تاکتیکی یکی به دست دیگری نمیتواند راهحلی اساسی برای بحران افراطگرایی در افغانستان و منطقه باشد.
طالبان؛ کارخانه تولید مواد خام افراطگرایی
مهمترین خدمتی که طالبان به داعش میکند، نه در میدان جنگ، بلکه در میدان اندیشه و فرهنگ صورت میگیرد. طالبان با ترویج قرائتی افراطی از دین، تکصداییکردن جامعه، از میان بردن تفکر انتقادی و محدودکردن یا حذف جریانهایی که میتوانند از موضعی متفاوت به نقد بنیادگرایی دینی بپردازند، عملاً بستری را فراهم میکند که گرایش به جریانهای افراطیتر در آن آسانتر میشود.
آمیختن کامل دین و سیاست، برجستهکردن بُعد جنگی دین زیر عنوان جهاد، تمجید از عملیات انتحاری با عنوان «استشهادی»، و توسل گسترده به ادبیات تکفیر و اتهامهایی مانند الحاد، سکولاریسم و بیدینی، اجزای گفتمانیاند که مرزهای روانی و اخلاقی در برابر افراطگرایی را تضعیف میکنند. کسی که سالها در چنین فضای فکری پرورش یافته باشد، برای پیوستن به داعش نیازمند یک انقلاب فکری کامل نیست؛ کافی است چند گام دیگر در همان مسیر بردارد.
از این منظر، طالبان بخش عمده کار ایدئولوژیک داعش را پیشاپیش انجام میدهد. جوانی که از قبل پذیرفته است نظام سیاسی باید تئوکراتیک باشد، جهاد مسلحانه راه مشروع تغییر سیاسی است، عملیات انتحاری میتواند «استشهاد» باشد، مخالفان فکری را میتوان با مفاهیم دینی طرد کرد و کثرتگرایی و سکولاریسم نشانه انحراف از دیناند، دیگر برای داعش ماده خام ناآشنایی نیست. اختلاف در مرحله بعد بر سر این خواهد بود که کدام گروه مصداق «اصیلتر» حکومت دینی است و کدام سازمان با قاطعیت بیشتری این ایدئولوژی را اجرا میکند.
تجربه پیوستن بخشی از عناصر افراطی به داعش نیز نشان میدهد که مسیر رادیکالشدن آنان غالباً از درون گفتمانهای اسلام سیاسی و جهادی گذشته است، نه اینکه مستقیماً از یک جریان لیبرال، سکولار یا حتی اسلام سنتی و تصوف به داعش رسیده باشند. بخشی از این افراد ابتدا تحت تأثیر ادبیاتی قرار گرفتهاند که طالبان و جریانهای نزدیک به آن نیز از همان منابع فکری تغذیه میکنند، اما بعدها به این نتیجه رسیدهاند که طالبان در اجرای ادعاهای خود صادق نیست.
اختلاف بر سر اصول یا بر سر وفاداری به اصول؟
از نگاه چنین عناصری، مشکل طالبان الزاماً مبانی فکری آن نیست، بلکه عدول طالبان از همان مبانی است. روابط پنهان و آشکار طالبان با دستگاههای استخباراتی کشورهای مختلف، معاملههای سیاسی با قدرتهای خارجی و رفتارهای پراگماتیک این گروه میتواند برای یک عنصر رادیکال نشانه «نفاق» یا فاصلهگرفتن از آرمانهای ادعایی تلقی شود.
برای نمونه، سرنوشت ایمن الظواهری، رهبر پیشین القاعده، میتواند در همین چارچوب برای عناصر جهادی تفسیر شود: اینکه طالبان هنگام ضرورتهای سیاسی قادر است میان الزامات ایدئولوژیک و ملاحظات مربوط به بقای قدرت دست به انتخاب بزند. از سوی دیگر، عملکرد قومی طالبان نیز برای بخشی از عناصر ایدئولوژیک مسئلهساز است. هنگامی که تعلق قومی در مواردی بر همبستگی عقیدتی غلبه میکند و افرادی از یک قوم، با وجود پیشینههای فکری متفاوت، بر رقبای مذهبی از اقوام دیگر ترجیح داده میشوند، یک بنیادگرای ارتدوکس میتواند این رفتار را خیانت به اصل تقدم عقیده بر قومیت تلقی کند.
در چنین شرایطی، داعش برای جذب این افراد لازم نیست جهانبینی تازهای بسازد؛ کافی است طالبان را به «عدم وفاداری به آرمانهای خودش» متهم کند. به این معنا، طالبان پیوسته بخشی از نیروی انسانی بالقوه داعش را تولید میکند.
داعش، ماشین سفیدنمایی طالبان
اما این خدمات یکطرفه نیست. داعش نیز طی یک دهه گذشته خدمتی بسیار مهم به طالبان کرده است: طالبان را در مقایسه با خود معتدلتر نشان داده است. داعش با نمایش خشنترین اشکال رفتار با مخالفان، کشتار شیعیان، دشمنی با مسلمانان سنی سنتی، حمله به غیرنظامیان و استفاده گسترده از ادبیات تکفیر، تصویری از افراطگرایی عرضه کرد که گروههایی مانند طالبان در مقایسه با آن کمخطرتر به نظر برسند.
ظهور داعش در واقع معیار مقایسه را تغییر داد. اگر طالبان با یک نظام کثرتگرا، دموکراتیک و مبتنی بر حقوق شهروندی مقایسه شود، ماهیت اقتدارگرایانه و افراطی آن برجسته میشود؛ اما هنگامی که طالبان را در کنار داعش قرار دهند، ناگهان میتواند در جایگاه «أهون الشرّين» و «أخفّ الضررين» قرار گیرد: انتخاب بد در برابر بدتر.
هیچ پدیدهای شاید به اندازه ظهور داعش به سفیدنمایی و عادیسازی طالبان کمک نکرده باشد. هراس ناشی از خشونت بیحدوحصر داعش و توانایی آن در جذب جوانانی از کشورهای مختلف، این تصور را در میان شماری از دولتها تقویت کرد که طالبان، با همه عیوبش، میتواند سدی در برابر تهدیدی خطرناکتر باشد. از این منظر، اگر طالبان برای داعش مواد خام ایدئولوژیک و نیروی انسانی بالقوه تولید میکند، داعش نیز برای طالبان اعتبار امنیتی و زمینه تعامل سیاسی تولید کرده است.
طالبان نیز اهمیت این سرمایه سیاسی را بهخوبی دریافته است. برجستهکردن دایمی خطر داعش و معرفی خود بهعنوان تنها نیروی قادر به مهار آن، به یکی از ابزارهای مهم طالبان در مناسبات منطقهای تبدیل شده است. حتی اتهامهایی مطرح بوده است که برخی رویدادهای خشونتبار ممکن است به داعش نسبت داده شده باشند تا خطر این گروه بزرگتر نشان داده شود؛ ادعاهایی که بدون تحقیقات مستقل نمیتوان درباره مصادیق آنها حکم قطعی صادر کرد. اما فارغ از صحت هر مورد مشخص، روشن است که «تهدید داعش» برای طالبان یک سرمایه سیاسی و امنیتی ارزشمند است.
اقتصاد امنیتی افراطگرایی
این مسئله بُعد دیگری نیز دارد. مبارزه با تروریسم طی چند دهه گذشته به حوزهای بزرگ از فعالیت دستگاههای امنیتی و استخباراتی تبدیل شده است. دولتها برای مقابله با این تهدید بودجههای هنگفت اختصاص میدهند و سازمانهای امنیتی بر اساس میزان تهدید، امکانات، صلاحیت و اهمیت بیشتری پیدا میکنند.
این وضعیت چیزی را شکل میدهد که میتوان آن را «اقتصاد امنیتی افراطگرایی» نامید. وجود یک تهدید تروریستی مهارشده و قابل کنترول میتواند برای برخی شبکههای امنیتی توجیهکننده تداوم بودجه، نفوذ و اهمیت سازمانی باشد. از همین رو، همواره این خطر وجود دارد که مدیریت تهدید جای ریشهکنکردن عوامل تولیدکننده آن را بگیرد.
در چنین فضایی، طالبان میتواند برای برخی دستگاههای منطقهای به شریکی تاکتیکی تبدیل شود: اطلاعات بدهد، عناصر داعش را سرکوب کند و در مقابل پول، امکانات یا نوعی مدارا و تعامل سیاسی دریافت کند. اما تناقض اساسی همچنان پابرجاست: همان نیرویی که امروز چند عضو داعش را بازداشت یا میکشد، همزمان با توسعه نظام آموزشی و تبلیغاتی افراطگرا دوباره مواد انسانی و فکری لازم برای سربازگیری داعش را تولید میکند.
سر مار و دستی که مارهای تازه میپرورد
اگر دولتهای منطقه و جهان در ادعای مبارزه با داعش و تروریسم جدی باشند، نمیتوانند به اقدامات کوتاهمدت امنیتی بسنده کنند. مبارزه با افراطگرایی تنها کشتن و بازداشت اعضای یک سازمان نیست؛ مهمتر از آن، خشکاندن ریشههایی است که پیوسته سازمانهای تازه تولید میکنند. نمیتوان از یک سو از سرکوب چند هسته داعش استقبال کرد و از سوی دیگر، نسبت به تربیت شمار عظیمی از جوانان در فضای تعصب مذهبی، توسعه هزاران مدرسه با تفکر داعشی، حذف آموزش مدرن و تفکر انتقادی و گسترش ادبیات جهاد، تکفیر و عملیات انتحاری بیاعتنا ماند.
اینجاست که تمثیل «کوبیدن سر مار به دست دشمن» معنای دقیقتری پیدا میکند. شاید بتوان امروز با دست طالبان سر مار داعش را کوبید، اما اگر همان دست محیطی را فراهم کند که پیوسته مارهای تازه پرورش میدهد، موفقیت تاکتیکی امروز میتواند زمینه شکست استراتژیک فردا شود. پاکستان نمونهای نزدیک از شکنندگی چنین محاسباتی است. خشونتی که تقریباً هر روز قربانی میگیرد نشان میدهد افراطگرایی را نمیتوان برای همیشه در مرزهای جغرافیایی و سازمانی مورد نظر مهار کرد. آنچه امروز ابزار فشار یا شریک تاکتیکی تصور میشود، فردا میتواند به تهدیدی مستقل تبدیل شود.
مشکل اصلی بنابراین تنها داعش یا طالبان نیست، بلکه چرخه تولید افراطگرایی است. تا زمانی که این چرخه شکسته نشود، طالبان و داعش، با وجود جنگ خونینشان، به خدمات متقابل خود ادامه خواهند داد: طالبان زمینه فکری و انسانی افراطگرایی را بازتولید میکند و داعش با ایجاد وحشت، طالبان را بهعنوان گزینهای «کمخطرتر» به بازار سیاست منطقهای عرضه میکند. یکی از دیگری نیرو میگیرد و دیگری از وجود اولی مشروعیت امنیتی کسب میکند.
سیاستی که این رابطه را نبیند، شاید بتواند یک حمله را خنثی کند یا یک هسته داعش را از میان ببرد، اما قادر به ایجاد ثبات پایدار نخواهد بود. راه مقابله با افراطگرایی، انتخاب یک افراطگرایی برای سرکوب افراطگرایی دیگر نیست؛ بلکه خشکاندن بستری است که هر دوی آنها از آن میرویند.
با این حال، نه گفتوگوهای عملگرایانه با کابل و نه استحکام فیزیکی مرز نتوانسته است مانع درگیریها، نفوذ پیکارجویان و سرایت خشونت از ولایت بدخشان افغانستان شود.
مرزی که همواره کانون تنش بوده است
مرز تاجیکستان و افغانستان از نظر جغرافیایی دشوار است. بیش از ۱۱۰۰ کیلومتر آن رودخانهای است و بخش باقیمانده در مناطق کوهستانی بدخشان و ختلان قرار دارد. گذرگاههای اصلی مانند پنجی پایین–شیرخانبندر، درواز و شمسالدین شاهین همواره مسیر تردد قاچاقچیان مواد مخدر، مهاجران غیرقانونی و گروههای مسلح بودهاند.
پس از بازگشت طالبان، تاجیکستان ابتدا موضعی تند گرفت، از به رسمیت شناختن اداره طالبان خودداری کرد و طالبان را به پناه دادن به مخالفان خود متهم کرد. طالبان نیز دوشنبه را به حمایت از جبهه مقاومت ملی متهم میکرد. این فضای بیاعتمادی با درگیریهای مرزی و فعالیت گروههایی مانند جماعت انصارالله تشدید شد.
از اواخر ۱۴۰۳ و بهویژه در ۱۴۰۴، دوشنبه به سیاست «تعامل عملگرایانه بدون تضمین و بدون به رسمیت شناختن رسمی» روی آورد: بازگشایی بازارهای مرزی، سفر هیئت عالیرتبه تاجیک به کابل در عقرب ۱۴۰۴ و هماهنگی محدود امنیتی. هدف اصلی دفع تهدیدهای فوری بود، نه پذیرش مشروعیت کامل طالبان. این رویکرد تا امروز ادامه دارد، اما حوادث مکرر نشان میدهد که تضمینی برای امنیت پایدار مرز حاصل نشده است.
شتاب استحکام مرز با حمایت روسیه، سازمان پیمان امنیت جمعی و چین
نگرانی مسکو و پایتختهای آسیای مرکزی از گسترش بیثباتی افغانستان، برنامه تقویت مرز را از مرحله طراحی به اجرا رساند.
سازمان پیمان امنیت جمعی در عقرب ۱۴۰۳ برنامه پنجساله بیندولتی تقویت مرز تاجیک–افغان را تصویب کرد که تا حدود سال ۱۴۰۸ ادامه دارد. مرحله نخست از ۱۴۰۴ آغاز شد و شامل تأمین سلاح، تجهیزات نظارتی، خودرو و تقویت زیرساخت است. روسیه، بلاروس و قزاقستان تأمینکنندگان اصلی اعلام شدهاند.
در جدی و دلو ۱۴۰۴ قراردادهای تحویل تجهیزات نهایی شد و سازمان پیمان امنیت جمعی اعلام کرد تلاش مشترکش برای خنثیسازی تجمع پیکارجویان در شمال افغانستان افزایش مییابد. مقامات این سازمان افغانستان را اصلیترین چالش در حوزه مسئولیت آسیای مرکزی توصیف کردهاند.
تاجیکستان نیز بهطور مستقل دهها پاسگاه جدید ساخته است. گزارشهای رسمی و رسانهای از راهاندازی حدود ۸۰ پایگاه جدید در دو تا سه سال اخیر و در مجموع بیش از ۱۷۰ پاسگاه و پایگاه پشتیبانی در طول مرز حکایت دارد. امامعلی رحمان، رئیسجمهور تاجیکستان در جدی ۱۴۰۴ چند پاسگاه تازه و یک میدان آموزش تانک را افتتاح کرد.
چین پس از حملات مرگبار به کارگران این کشور در مرز تاجیکستان و افغانستان، حمایت مالی و سیاسی خود را افزایش داد. پارلمان تاجیکستان در حوت ۱۴۰۴ پروژه ساخت ۹ تأسیسات مرزی با کمک بلاعوض حدود ۶۱ میلیون دالر چین را تصویب کرد. کارگران چینی پس از توقف موقت، با تدابیر حفاظتی شدید به پروژههایی مانند بخشهایی از بزرگراه دوشنبه–قرمه بازگشتند.
روسیه پایگاه ۲۰۱ خود را در تاجیکستان حفظ کرده، اما جنگ اوکراین ظرفیت اعزام نیروی گسترده به نوار مرزی را محدود کرده است. الگوی فعلی بیشتر تجهیز و آموزش نیروهای تاجیک است تا گشتزنی مشترک گسترده در نقاط پرخطر.
آمار درگیریها؛ جهش در ۱۴۰۴ و تداوم در ۱۴۰۵
بر اساس آمار رسمی تاجیکستان، از جمله اظهارات اداره مبارزه با مواد مخدر این کشور، سال ۱۴۰۳ حدود شش درگیری مسلحانه در امتداد مرز رخ داده است. یک سال بعد در ۱۴۰۴ بیش از ۱۷ درگیری مسلحانه گزارش شده است و در نیمه نخست ۱۴۰۵، دستکم ۷ درگیری مسلحانه با قاچاقچیان و افراد مسلح روی داده است.
مجموع درگیریهای قابل توجه از اسد ۱۴۰۰ تا اواخر اسد ۱۴۰۵ حدود ۳۵ تا ۴۰ مورد برآورد میشود. بسیاری از برخوردهای کوچک با قاچاقچیان جداگانه اعلام نمیشود.
در نیمه نخست ۱۴۰۵، نیروهای تاجیک در این درگیریها دستکم ۱۷ شهروند افغان را کشتند؛ دوشنبه آنان را قاچاقچی یا عضو سازمانهای تروریستی میخواند و کابل معمولاً قاچاقچی. طالبان وجود «درگیری نظامی جدی» را رد میکند.
حوادث مهم از ۱۴۰۱ تا اسد ۱۴۰۵
۲۵ ثور ۱۴۰۱: نخستین درگیری مستقیم پس از بازگشت طالبان در نزدیکی گذرگاه پنجی پایین–شیرخانبندر رخ داد. این درگیری که چندساعت با سلاح سبک و سنگین دوام کرد پس از مذاکره پایان یافت. هیچیک از طرفین رسماً جزئیات تلفات را اعلام نکردند.
۱۴۰۲: نیروهای تاجیک چند بار اعضای جماعت انصارالله را که از خاک افغانستان وارد شده بودند، کشتند؛ از جمله سه عضو این گروه را در سنبله ۱۴۰۲ در منطقه درواز.
عقرب ۱۴۰۳: در حمله به اردوگاه استخراج طلا در شمسالدین شاهین یک شهروند چینی کشته و چند نفر زخمی شدند. این نخستین شهروند چین بود که در نوار مرزی پس از سال ۱۴۰۰ کشته شد.
۲ سنبله ۱۴۰۴: درگیری نیروهای طالبان و مرزبانان تاجیک در منطقه شمسالدین شاهین بر سر استخراج طلا و تغییر مسیر رود پنج رخ داد. در این درگیری یک جنگجوی طالب کشته و چهار نفر زخمی شدند. پس از درگیری، نمایندگان محلی دو طرف مذاکره کردند.
۵ و ۹ قوس ۱۴۰۴: دو حمله جداگانه از داخل خاک افغانستان رخ داد. در حمله نخست، پهپاد انفجاری مجموعه شرکت معدنی چینی در شمسالدین شاهین را هدف گرفت و سه شهروند چینی کشته شدند. چهار روز بعد، در روستای شداکی درواز، دو کارگر شرکت راهسازی چین کشته و چند نفر زخمی شدند. در این دو حمله پنج نفر کشته و پنج شهروند چین زخمی شدند. دوشنبه از کابل خواست امنیت مرز را تضمین و عاملان را بازداشت کند. کابل حمله را محکوم کرد، ابراز تأسف نمود و آن را به «عناصری که میخواهند بیثباتی و بیاعتمادی ایجاد کنند» نسبت داد.
این حوادث نشان داد که تهدید علیه تاجیکستان تنها به نفوذ زمینی محدود نیست و گروههای مستقر در افغانستان میتوانند از داخل خاک افغانستان، از جمله با پهپاد، اهدافی را در خاک تاجیکستان هدف قرار دهند.
شب ۲ تا ۳ جدی ۱۴۰۴: سه فرد مسلح وارد محدوده پاسگاه سرچشمه در شمسالدین شاهین شدند که منجر به درگیری شد. سه مهاجم و دو مرزبان تاجیک در این درگیری کشته شدند. نیروهای مرزی تاجیکستان مهاجمان را عضو «سازمان تروریستی» خواندند و خواستار عذرخواهی طالبان شدند. برخی رسانههای تاجیک مهاجمان را عضو جماعت انصارالله معرفی کردند.
۲۹ جدی و ۱۰ دلو ۱۴۰۴: دو مورد نفوذ مسلحانه دیگر دفع شد و دستکم هفت فرد مسلح کشته شدند. طالبان این افراد را قاچاقچی توصیف کرد.
درگیری نسی و سرایت خشونت به تاجیکستان
۲۰ تا ۲۶ اسد ۱۴۰۵: درگیری میان نیروهای طالبان و جمعهخان فاتح، فرمانده تاجیکتبار ناراضی، در ولسوالی نسی بدخشان آغاز شد. این درگیری عوامل مختلف داشت و طالبان تلاش کرد نیروهای فاتح را خلع سلاح کند. نسی در جوار شهرستان درواز تاجیکستان موقعیت دارد.
این درگیری به داخل افغانستان محدود نماند. در ۲۲ اسد، گلولههای سرگردان از سمت افغانستان یک زن ۲۱ ساله تاجیک را در خانهاش در درواز کشت و به چند منزل مسکونی آسیب زد. وزارت خارجه تاجیکستان با ارسال یادداشت رسمی به طالبان اعتراض کرد، نقض حریم هوایی و مرزی را محکوم نمود و خواستار جلوگیری از تکرار شد.
وزارت خارجه طالبان مرگ این زن را تأیید و ابراز تأسف کرد، اما مسئولیت را به «عناصر اخلالگر و فرصتطلب» نسبت داد، نه به فرماندهی مرکزی طالبان. این همان شکاف روایی پایدار است: دوشنبه کابل را مسئول کنترول کامل نوار مرزی میداند؛ کابل بسیاری از حوادث را به قاچاقچیان یا افراد محلی حواله میدهد. فاتح در ۲۶ اسد تسلیم شد.
سفارت امریکا در دوشنبه برای مناطق مرزی هشدار امنیتی صادر کرد. ذبیحالله مجاهد، سخنگوی طالبان بعداً گفت وضعیت شمال تحت کنترول است و از خاک افغانستان به طرف مقابل آسیبی نخواهد رسید.
اواخر اسد ۱۴۰۵: کمیته دولتی امنیت ملی تاجیکستان از کشته شدن دو شهروند افغان در منطقه فتحآباد ختلان خبر داد. به گفته این نهاد، آنان باشنده امامصاحب قندوز بودند، با حدود ۱۷ کیلوگرام چرس و سلاح وارد خاک تاجیکستان شده و مقاومت مسلحانه کرده بودند. مجاهد گفت تحرکات کنترول شده، بهجز رفتوآمد قاچاقچیان مشکل نظامی جدی وجود ندارد و اجازه استفاده از خاک افغانستان علیه تاجیکستان داده نمیشود.
شمسالدین شاهین در ختلان و درواز در بدخشان کوهی بیشترین حوادث مرگبار را داشتهاند.
جماعت انصارالله؛ تهدیدی ساختاری برای دوشنبه
جماعت انصارالله، معروف به «طالبان تاجیکستان»، گروهی اسلامگرای تاجیکتبار است که هدف اعلامشدهاش سرنگونی حکومت امامعلی رحمان و برپایی امارت اسلامی در تاجیکستان است. رهبری آن معمولاً به مهدی ارسلان نسبت داده میشود. برآوردها شمار اعضای این گروه را از حدود ۱۵۰ تا چند صد نفر ذکر کردهاند.
گزارشهای ناظران تحریم شورای امنیت سازمان ملل و منابع منطقهای میگویند این گروه در شمال افغانستان، بهویژه بدخشان، تخار و قندوز، حضور و اردوگاه آموزشی داشته، از چشمپوشی یا همکاری بخشی از ساختار طالبان برخوردار بوده و با القاعده ارتباط دارد.
دوشنبه بارها طالبان را به حمایت از این گروه متهم کرده است. انتساب برخی حملات مرزی ۱۴۰۴، از جمله حادثه جدی که دو مرزبان تاجیک در آن کشته شدند، به انصارالله عمدتاً از منابع تاجیک است.
طالبان پس از ۱۴۰۰ بخشی از پیکارجویان خارجی را از نوار مرزی به مناطق داخلی منتقل کرد، اما گزارشهای بعدی از بازگشت تدریجی برخی از آنان به نواحی سرحدی حکایت دارد.
داعش خراسان در بدخشان
شاخه خراسان داعش در شمال و شمالشرق افغانستان، از جمله بدخشان و قندوز، سلولهایی فعال دارد و طالبان را هدف قرار میدهد.
در ۶ اسد ۱۴۰۵، ذبیحالله امیری، رئیس اطلاعات و فرهنگ طالبان در بدخشان، در مسیر بهارک–فیضآباد ترور شد. داعش مسئولیت را بر عهده گرفت. حضور اتباع آسیای مرکزی، از جمله تاجیکها، در صفوف این گروه نگرانی دوشنبه، تاشکند و مسکو را افزایش داده است. گزارشهای شورای امنیت از تلاش برای ایجاد سلولهای خفته در آسیای مرکزی سخن گفتهاند.
شواهد منتشرشده پیوند مستقیمی میان داعش و درگیری فاتح نشان نمیدهد، اما بیثباتی بدخشان فضای مانور هر دو جریان را بیشتر میکند.
ناآرامی بدخشان و مخالفان طالبان
بدخشان در ۱۴۰۵ به یکی از کانونهای مقاومت مسلحانه و نیز چنددستگی داخلی طالبان تبدیل شده است. علاوه بر نبرد با فاتح، گروههایی مانند جبهه آزادی افغانستان، جبهه مقاومت ملی و سپاهیان میهن از عملیات در این ولایت خبر دادهاند؛ از جمله تصرف موقت مرکز ولسوالی یفتل پایین و درگیری در زیباک.
در ۲۲ اسد ۱۴۰۵ ــ همزمان با مرگ زن تاجیک در درواز ــ جبهه مقاومت ملی مسئولیت انفجاری که منجر به کشته شدن عبدالرحمان منصور، شهردار فیضآباد شد را بر عهده گرفت. این دو رویداد همزمان بودند، اما یکی درگیری داخلی یا بینگروهی در نسی و دیگری عملیات ادعایی مخالفان در مرکز ولایت بود.
دادههای منتشرشده افزایش حوادث مسلحانه ضدطالبان در بدخشان در ماههای نخست ۱۴۰۵ را نشان میدهد؛ در یک ارزیابی، ۲۲ حادثه از جدی تا اسد در برابر چهار حادثه در نیمه دوم ۱۴۰۴ ذکر شده است.
برای تاجیکستان اهمیت این ناآرامی در سرایت احتمالی آن به خاک این کشور است. تیراندازی فرامرزی، فرار افراد مسلح، آوارگی و سوءاستفاده گروههای ثالث، درگیری درونی طالبان، درگیریها بر کشت و تولید خشخاش و مهمتر از همه درگیری بر سر معادن طلا همه مایه نگرانی دوشنبه شده است.
پروژههای چینی زیر آتش
استخراج طلا در دو سوی رود پنج و پروژههای زیربنایی چین بارها هدف قرار گرفتهاند. از عقرب ۱۴۰۳ تا قوس ۱۴۰۴ دستکم ۹ شهروند چینی در این نوار مرزی کشته و بیش از هفت نفر زخمی شدند. بخش عمده حملات با معادن طلا یا کارگاههای راهسازی مرتبط دانسته شده و در دستکم یک مورد از پهپاد انفجاری استفاده شد.
انگیزهها قطعی اعلام نشده است: اختلاف بر سر مسیر رود و حق استخراج، انتقام از عملیات ضدقاچاق و احتمال نقش شبکههای مسلح مستقر در بدخشان.
بیجینگ پس از حملات قوس ۱۴۰۴ از اتباع خود خواست منطقه را ترک کنند؛ سپس با شرط تأمین امنیت، کار از سر گرفته شد و کمک به استحکام مرز تاجیکستان افزایش یافت.
قاچاق مواد مخدر؛ موتور پایدار درگیری
قاچاق همچنان یکی از اصلیترین عوامل درگیری است. در سال ۱۴۰۴ حدود ۲۷۴۲ کیلوگرام مواد مخدر فقط در مسیر مرز افغانستان ضبط شد؛ حدود ۵۰ درصد بیشتر از ۱۸۲۴ کیلوگرام سال ۱۴۰۳. در نیمه نخست ۱۴۰۵ بیش از ۱۵۱۳ کیلوگرام در همین مرز کشف شد. بخش عمده کشفیات در ختلان بوده است.
طالبان اصل تداوم قاچاق را انکار نمیکند و آن را ناشی از طولانی بودن مرز میداند، اما مسئولیت کنترول کامل را نمیپذیرد. تشخیص «قاچاقچی» از «پیکارجو» در روایت دو طرف اغلب ممکن نیست و همین ابهام خود منبع تنش است.
تلفات؛ تصویری ناقص از یک مرز ناآرام
بر اساس گزارشهای منتشرشده از اسد ۱۴۰۰ تا اواخر اسد ۱۴۰۵: دستکم دهها فرد مسلح، عمدتاً افغان، در درگیری با مرزبانان تاجیک کشته شدهاند؛ تنها در نیمه نخست ۱۴۰۵ رقم اعلامشده ۱۷ نفر بوده است. دستکم ۴ تا ۶ مرزبان تاجیک جان باختهاند. دستکم ۹ شهروند چینی کشته و بیش از ۷ نفر زخمی شدهاند.
یک غیرنظامی تاجیک ــ زن ۲۱ ساله در درواز ــ در ۲۲ اسد ۱۴۰۵ بر اثر گلوله سرگردان ناشی از درگیری نسی کشته شد.
ارقام کامل بهدلیل اعلام نشدن برخی درگیریهای کوچک و اختلاف روایت دو طرف قطعی نیست.
چشمانداز؛ مرزی میان چند بحران
مرز تاجیکستان و افغانستان اکنون نقطه تلاقی چند بحران همزمان است: ضعف کنترول طالبان بر فرماندهان محلی در بدخشان، حضور انصارالله و داعش خراسان، اقتصاد غیرقانونی مواد مخدر و طلا، منافع چین و حساسیت امنیتی روسیه و سازمان پیمان امنیت جمعی.
تهدید علیه تاجیکستان چند شکل پیدا کرده است: نفوذ زمینی از داخل خاک افغانستان، تیراندازی از آن سوی مرز، حمله پهپادی به اهداف در خاک تاجیکستان و سرایت درگیریهای داخلی بدخشان به مناطق مسکونی تاجیک.
حادثه نسی نمونه تازه همین وضعیت است. درگیری میان طالبان و افراد فاتح در داخل افغانستان به مرگ یک شهروند تاجیک انجامید.
تعامل عملگرایانه دوشنبه با کابل برخی کانالهای ارتباطی را باز کرده، اما تهدید را از بین نبرده است. استحکام فیزیکی مرز ظرفیت پاسخ تاجیکستان را بالا برده، اما رود پنج و مناطق کوهستانی همچنان نفوذپذیرند.
تا زمانی که طالبان نتواند گروههای مسلح خارجی، فرماندهان سرکش و شبکههای قاچاق را در شمالشرق افغانستان مهار کند، این مرز کانون ناامنی آسیای مرکزی باقی میماند و هر ناآرامی در بدخشان میتواند دوباره از رود پنج عبور کند.
با این حال، سازمان پیمان امنیت جمعی همچنان در تلاش برای استحکام مرزهای تاجیکستان با افغانستان است. روسیه نیز با وجود درگیری تمامعیار در اوکراین، با درک تهدیدها و خطرهای ناشی از مرز افغانستان، به این منطقه سلاح و تجهیزات میفرستد. این رویکرد نشاندهنده نگرانی و هراس مشترک کشورهای شمال افغانستان از وضعیت امنیتی این کشور است.
علاوه بر این، شمال افغانستان به کانون فعالیت گروههای افراطگرا تبدیل شده است. کشورهای آسیای مرکزی، با وجود روابط نزدیک با طالبان، از برنامههای افراطی این گروه هراس دارند و موجودیت هزاران مدرسه جهادی را خطری بالقوه برای امنیت خود میدانند؛ بهویژه آنکه برخی مقامهای طالبان، از جمله وزیر امر به معروف و نهی از منکر و والی هلمند، آشکارا حکومتهای تاجیکستان و اوزبیکستان را غیراسلامی خواندهاند.
