پنج سال پس از بازگشت طالبان به قدرت، ممنوعیت آموزش دختران بالاتر از صنف ششم همچنان ادامه دارد. با این حال، شماری از دختران و زنان در افغانستان با پذیرفتن خطر بازداشت و مجازات، راههای مخفیانهای برای ادامه آموزش و کار پیدا کردهاند.
بخشی از این مقاومت دور از چشم طالبان، در خانهها و صنفهای مخفی جریان دارد و بخشی دیگر در فضای عمومی دیده میشود. خبرنگاران شبکه پیبیاس امریکابه یکی از این مکاتب زیرزمینی در کابل راه یافتند و با دخترانی گفتوگو کردند که پنهانی درس میخوانند.
آنان سپس به هرات رفتند، جایی که زنان گفتند با وجود فشار و برخورد طالبان، همچنان برای آموزش و کار از خانه بیرون میشوند.هنگام سپیدهدم، دهها دختر نوجوان آرام از دری بینشان وارد خانهای در یکی از کوچههای فرعی کابل میشوند. آنان از پلههای تاریک پایین میروند و به زیرزمینی گرم و خفهکننده میرسند که پشت پردههای ضخیم پنهان شده است.
در این زیرزمین، دخترانی درس میخوانند که طالبان نزدیک به پنج سال است آنان را از آموزش بالاتر از صنف ششم محروم کرده است.
به گزارش پیبیاس، فریما (نام مستعار)، بنیانگذار و آموزگار این مکتب، میگوید که با ممنوعشدن آموزش دختران، احساس کرد هم کارش را از دست داده و هم زندگیاش بیهدف شده است. او بعدتر تصمیم گرفت که خانهاش را به صنف درس تبدیل کند و دختران را گرد هم بیاورد تا هرچه میداند به آنان بیاموزد.
فریما میگوید: «از همان آغاز، بهطور غیرمنتظره صدها دانشآموز آمدند. همه بسیار خوشحال بودند، زیرا پس از مدتها نخستین روزنه امید به روی آنان باز شده بود.»
این مکتب برای جذب شاگرد هیچ تبلیغی ندارد. دختران از طریق دوستان و آشنایان از محل آن باخبر میشوند و باشندگان محل نیز راز مکتب را حفظ میکنند تا آموزگاران و دانشآموزان از سوی طالبان شناسایی نشوند.
فریما میگوید که اشتیاق دختران به یادگیری، آموزگاران را به ادامه کار تشویق میکند. به گفته او، خانوادههای آنان نیز با وجود خطرها از آموزش دختران حمایت میکنند.
نیلوفر ۱۳ ساله یکی از دانشآموزان این مکتب است. او در دوازدهسالگی با ترس از روزی زندگی میکرد که دیگر اجازه رفتن به مکتب را نداشته باشد. بعدتر، دوستان خانوادهاش از جایی به آنان گفتند که نیلوفر میتوانست پنهانی به درسهایش ادامه دهد.
نیلوفر میگوید: «حالا که اینجا درس میخوانیم و از ما حمایت میشود، بسیار خوشحال و امیدوارم. وقتی درسهایم تمام شود، میخواهم به دختران دیگر درس بدهم تا آنان نیز فرصت آموزش داشته باشند.»
نوشا و مریم، دو دانشآموز ۱۸ ساله، نزدیک به پنج سال از مکتب دور ماندهاند. آنان چند ماه پیش از وجود این مکتب باخبر شدند. نوشا میگوید که سالهای دوری از آموزش او را به ناامیدی عمیقی کشاند. او نمیتوانست بخوابد و شبها گریه میکرد.
نوشا میگوید: «احساس میکردم نفسم بند است. انگار در زندانی بسیار کوچک گرفتار شده بودم.»
او میافزاید: «وقتی به این مکتب آمدم و فهمیدم چنین جایی وجود دارد، با خودم تصمیم گرفتم که باید درس بخوانم و موفق شوم. باید کسی شوم که بتواند برای خود و نسل بعدی آینده بهتری بسازد.»
مریم نیز میگوید که بستهشدن درهای آموزش، امید و اعتمادش به آینده را از بین برده است.
مریم میگوید: «در افغانستان، دختر یا زن بودن مثل جرم احساس میشود. طالبان زندگی را برای ما دشوارتر کرده است. بعضی دختران جوان مجبور به ازدواج میشوند، زیرا تمام درهای آموزش به روی آنها بسته شده است.»
او میگوید هر بار که به جایی میرود یا کسی به خانه آنان میآید، از او میپرسند آیا خواستگار دارد یا نه. این پرسشها او را از ازدواج اجباری میترساند.
مریم میافزاید: «از وقتی به اینجا آمدهام، فهمیدهام که اگر در یک روز فقط یک کلمه یاد بگیرم، همان یک کلمه برای من به اندازه تمام دنیا ارزش دارد. گاهی ارزش چیزی را زمانی میفهمید که از شما گرفته میشود.»
فریما و همکارانش میدانند که اگر شناسایی شوند، ممکن است زندانی یا با مجازاتهای سنگینتری روبهرو شوند.
او در پاسخ به خبرنگار پیبیاس میگوید: «این کار ما خطر بسیار بزرگی در پی دارد. با این حال، میخواهیم ایستادگی کنیم، زیرا افغانستان به زنانی نیاز دارد که بایستند و مقاومت کنند. میخواهیم به جهان نشان دهیم که آنچه اتفاق افتاده پایان کار ما نیست.»
اما همه دختران نمیتوانند راهی به چنین مکتبهایی پیدا کنند. مایا صنف ۱۱ مکتب بود که طالبان دوباره قدرت را در دست گرفت. پس از آن، آرزوی رفتن به دانشگاه و داشتن شغل از او گرفته شد و خانوادهاش او را به ازدواج مردی درآوردند که پیش از آن هرگز ندیده بود.
خبرنگار پیبیاس تلفنی با مایا گفتوگو کرده است تا خانواده شوهرش از مصاحبه باخبر نشوند و او را مجازات نکنند. مایا میگوید: «وقتی میفهمید نمیتوانید به آرزوهای تان برسید و مجبورید در خانه بمانید و روی شوهرتان تمرکز کنید، احساس میکنید هیچ اختیاری بر انتخابهای خود ندارید.»
مایا اندکی پس از ازدواج باردار شد. به گزارش پیبیاس، او برای بارداری بسیار ضعیف و برای مراقبت از خود بسیار جوان بود. او در سومین ماه بارداری کودک خود را از دست داد.
مایا میگوید: «وقتی به من گفتند کودکم را از دست دادهام، به خانه آمدم و بسیار گریه کردم. مردم میگفتند که خیلی جوان هستم و شاید دیگر نتوانم باردار شوم. آن بدترین روز زندگی من بود.»
فعالانی که با پیبیاس گفتوگو کردهاند، میگویند که ازدواج دختران کمسن در پنج سال گذشته در شهرهای افغانستان نیز افزایش یافته است. به گفته آنان، گاهی دختران ۱۴ ساله مجبور میشوند با مردانی بسیار مسنتر از خود ازدواج کنند.
مایا میترسد که بستهماندن مکتبها، دختران بیشتری را به سرنوشتی شبیه او دچار کند.
او میگوید: «دخترها حتی نمیتوانند بگویند که نمیخواهند ازدواج کنند. ممکن است با مردی ازدواج کنند که اصلاً نمیدانند چه رفتاری با آنان خواهد داشت. زندگی برای یک زن در اینجا خیلی سخت است. در واقعیت، من دیگر امید چندانی به آینده ندارم.»
بخش دوم سفر خبرنگاران پیبیاس در هرات میگذرد. آنان با زنانی دیدار میکنند که در اعتراض به سیاستهای طالبان به خیابان رفتهاند.
یکی از این زنان میگوید پیش از بازگشت طالبان، زنان در هرات میتوانستند لباس مورد علاقه خود را بپوشند و از آزادیهای شان استفاده کنند. او میگوید اکنون بیشتر فرمانهای طالبان زندگی زنان را محدود میکند.
نیروهای وزارت امر به معروف طالبان در خیابانهای هرات گشتزنی میکنند. یکی از زنان میگوید کسانی که معمولاً چادری نمیپوشند، مجبورند چادری را در پلاستیک با خود حمل کنند تا هنگام روبهروشدن با نیروهای طالبان، فوراً آن را بپوشند.
او میگوید که بسیاری از زنان اکنون از ترس بازداشت از خانه بیرون نمیشوند. این زن همچنین میگوید یکبار دیده است که نیروهای طالبان زنی را در برابر چشمان شوهرش لتوکوب کردند.
با سختترشدن مقررات پوشش، گروهی از زنان و دختران هرات به خیابان آمدند. آنان شعار «آموزش، کار، آزادی» سر دادند و خواستار پایان بازداشتهای خودسرانه زنان شدند.
زنان معترض به پیبیاس میگویند نیروهای طالبان با موترهای زرهی و سلاح در بخشهای مختلف شهر مستقر شدند و اندکی پس از آغاز اعتراض تیراندازی کردند.
دیما، یکی از معترضان، میگوید: «نیروهای طالبان با تفنگ به سوی ما آمدند و شلیک کردند. تجربه وحشتناکی بود. در آن لحظه احساس کردیم ممکن است جان خود را از دست بدهیم.»
پیبیاس میگوید که معترضان برای دورشدن از تیراندازی از میان کوچهها فرار کردند. به گزارش این شبکه، دستکم دو نفر کشته شدند و شمار نامعلومی زخمی یا بازداشت شدند.
دیما میگوید که نیروهای طالبان پس از اعتراض، خانهها و شفاخانهها را برای یافتن معترضان جستوجو کردند. به گفته او، شماری از زخمیها نیز از شفاخانه بازداشت شدند و بازداشتها تقریباً هر روز ادامه یافت.
او میگوید دخترانی که از زندان آزاد شدند، چنان آسیب دیده بودند که نمیتوانستند درباره آنچه بر آنان گذشته است صحبت کنند. دیما میگوید: «وقتی به خانه برگشتند، تمام بدن شان میلرزید. دستهای شان میلرزید و نمیتوانستند درباره آن صحبت کنند.»
او هنوز هر بار که از خانه بیرون میشود، احساس ناامنی میکند. با این حال، میگوید اگر اعتراض دیگری برگزار شود، بار دیگر به خیابان خواهد رفت.
دیما میگوید: «میدانم ممکن است کشته شوم یا به من شلیک کنند. اگر کار من بتواند به یک نسل کمک کند که آزادانه زندگی کند و حق آموزش و کار داشته باشد، باز هم در اعتراض شرکت میکنم.»
زنانی که خبرنگاران پیبیاس در هرات با آنان دیدار کردند، مقاومت خود را به خیابان محدود نکردهاند. آنان در یک مکتب آنلاین مخفی نیز تدریس میکنند که به صدها دختر نوجوان در سراسر افغانستان آموزش میدهد.
این مکتب را زنی راهاندازی کرده است که در گزارش با نام مستعار «مبارز» معرفی میشود. او میگوید که هر روز را با ترس، مشکلات فراوان و چالشی تازه آغاز میکند، اما به خود میگوید که باید شجاع بماند.
این آموزگاران هر روز در انتظار صدای کوبیدهشدن در خانهاند. خطری که آنان را تهدید میکند، بهدلیل تدریس به دخترانی است که هنوز میخواهند بخوانند، بیاموزند و برای آینده خود تصمیم بگیرند.
بر اساس اسناد دادگاه فدرال امریکا و بیانیه وزارت دادگستری این کشور، اداره مبارزه با مواد مخدر امریکا برای نزدیکشدن به عبدالظاهر قدیر و پیشبرد عملیات علیه او از یک منبع محرمانه استفاده کرده بود.
قدیر پس از بازداشت در کنیا بیش از یک سال تلاش کرد که مانع استرداد خود به امریکا شود، اما سرانجام در ۱۹ سرطان ۱۴۰۵ به نیویارک منتقل شد. او اکنون در دادگاه فدرال منطقه جنوبی نیویارک با اتهامهایی از جمله توطئه برای قاچاق مواد مخدر و تهیه مسلسل و تجهیزات انفجاری روبهرو است.
این اتهامها هنوز در دادگاه ثابت نشدهاند و قدیر تا زمان صدور حکم، بیگناه فرض میشود. خانواده و وکلای او نیز پرونده را سیاسی میدانند.
تحقیقات درباره عبدالظاهر قدیر، حدود سال ۱۴۰۳ آغاز شد. روزنامه دیلی نیشن، چاپ کشور کنیا در گزارشی درباره دستگیری وی نوشت که مأموران اداره مبارزه با مواد مخدر امریکا برای نزدیکشدن به او از فردی استفاده کردند که از حدود سال ۱۳۸۹ قدیر را میشناخت.
این منبع پیش از همکاری با مأموران امریکایی، در کشور دیگری به اتهام کلاهبرداری بازداشت شده بود و پروندهاش در جریان بود. مأموران امریکایی اطلاعاتی را که او در جریان این عملیات درباره حاجی قدیر ارائه میکرد، قابل اعتماد ارزیابی کردند.
منبع محرمانه به قدیر گفت که از کیفیت مواد مخدر فروشندگان قبلی خود ناراضی است و به دنبال تأمینکننده تازهای برای هروئین و متآمفتامین، معروف به شیشه، میگردد. دو طرف در تماسهای خود برای اشاره به مواد مخدر از واژه «جنس» استفاده میکردند.
گفتوگوها بهتدریج از مواد مخدر فراتر رفت و به خرید سلاح رسید. بر اساس اسناد دادگاه، تفنگهای تهاجمی، مسلسلهای سنگین، تفنگچه، راکتانداز و نارنجک از جمله سلاحهایی بودند که درباره تهیه آنها گفتوگو شد.
در اسناد دادگاه آمده است که قدیر در یکی از این گفتوگوها گفته بود: «من آمادهام هر کاری را که پولساز باشد انجام دهم.» او همچنین خود را «استاد» و دیگر تأمینکنندگان در افغانستان را «شاگردان» خود خوانده بود.
معامله آزمایشی دو کیلو شیشه
نخستین معامله برای انتقال دو کیلوگرام متآمفتامین به ژوهانسبورگ در افریقای جنوبی برنامهریزی شد. ارزش این محموله ۱۴ هزار دالر تعیین شده بود و قرار بود که پس از رسیدن به افریقای جنوبی، مواد به نیویارک منتقل شود.
محموله در پارکینگ یک هوتل در ژوهانسبورگ تحویل داده شد. یک منبع محرمانه دیگر آن را دریافت کرد و سپس در اختیار نیروهای امنیتی افریقای جنوبی گذاشت.
در بازرسی محموله، مأموران دو ظرف پلاستیکی پیدا کردند که روی آنها مهر سبزرنگی با تصویر شتر دیده میشد. آزمایشها نشان داد که مواد داخل این ظروف متآمفتامین است.
مذاکرات درباره خرید سلاح
در اوایل سال ۱۴۰۳ خورشیدی، گفتوگوها وارد مرحله تازهای شد و موضوع خرید و انتقال سلاح در مرکز مذاکرات قرار گرفت. به گزارش دیلی نیشن، منبع محرمانه از قدیر پرسید که آیا میتواند سلاحها را به کنیا یا تانزانیا منتقل کند. بر اساس اسناد دادگاه، قدیر پاسخ داد: «مشکلی نیست.»
پس از ادامه گفتوگوها، دو طرف تصمیم گرفتند که برای نهاییکردن معامله بهصورت حضوری دیدار کنند و نایروبی را بهعنوان محل ملاقات برگزیدند.
قدیر در حمل ۱۴۰۴ به نایروبی رفت. او تصور میکرد که قرار است با نمایندگان یک شبکه بینالمللی قاچاق مواد مخدر دیدار کند، اما افرادی که با او ملاقات کردند منابع محرمانهای بودند که زیر نظر اداره مبارزه با مواد مخدر امریکا فعالیت میکردند.
نیروهای امنیتی کنیا در ۲۶ حمل ۱۴۰۴ و پس از پایان این دیدار، قدیر را در هوتل محل اقامتش بازداشت کردند.
بیش از یک سال تلاش برای جلوگیری از استرداد
بازداشت قدیر آغاز یک نبرد حقوقی طولانی در کنیا بود. وکلای او استدلال کردند که میان کنیا و امریکا پیمان دوجانبه استرداد وجود ندارد و بنابراین انتقال او به امریکا مبنای قانونی ندارد.
حکومت کنیا در مقابل به کنوانسیون سازمان ملل متحد علیه قاچاق غیرقانونی مواد مخدر و مواد روانگردان مصوب ۱۹۸۸ استناد کرد و گفت که این کنوانسیون مبنای قانونی لازم را برای استرداد فراهم میکند.
دادگاه تجدیدنظر کنیا در سال ۱۴۰۵ استدلال حکومت را پذیرفت و استرداد قدیر به امریکا را قانونی دانست. با این تصمیم، آخرین مانع عمده حقوقی برای انتقال او برداشته شد. قدیر سرانجام در ۱۹ سرطان ۱۴۰۵ به امریکا منتقل شد.
اتهام قاچاق صدها کیلو مواد مخدر
دادستانهای امریکایی قدیر را متهم کردهاند که برای وارد کردن صدها کیلوگرام هروئین و متآمفتامین به امریکا اقدام کرده است. او همچنین با اتهامهای مربوط به تهیه و نگهداری مسلسل و تجهیزات انفجاری روبهرو است.
بر اساس قوانین امریکا، برخی از این اتهامها در صورت اثبات میتواند به مجازات حبس ابد منجر شود. با این حال، پرونده هنوز در مرحله پیش از محاکمه است و دادگاه درباره مجرم بودن یا نبودن قدیر تصمیم نگرفته است.
خانواده و وکلای قدیر میگویند که پرونده انگیزه سیاسی دارد. در مقابل، دادستانهای امریکایی میگویند که شواهد گردآوریشده در جریان عملیات مخفی، اتهامهای مطرحشده علیه او را پشتیبانی میکند. اکنون این دادگاه است که باید درباره صحت این ادعاها و سرنوشت پرونده تصمیم بگیرد.
عبدالظاهر قدیر از یک خانواده بانفوذ در ننگرهار و از چهرههای شناختهشده سیاسی این ولایت است. او در سال ۱۳۹۱ بهعنوان معاون اول مجلس نمایندگان افغانستان انتخاب شد و تا پیش از سقوط جمهوریت در سیاست افغانستان حضور داشت.
دفتر هماهنگکننده کمکهای بشردوستانه سازمان ملل (اوچا) پنجشنبه، ۱۲ سنبله در گزارشی نوشت که در ماه جولای ۱۶ مورد محدودیت در دسترسی به کمکهای بشردوستانه، ۱۲ مورد خشونت علیه کارکنان و دستبرد به داراییها و تاسیسات سازمانهای امدادرسان و ۲ مورد محدودیت طالبان بر رفتوآمد امدادگران را ثبت کرده است.
اوچا افزود که بیشترین این رویدادها به ترتیب در جنوب و غرب افغانستان رخ داده است.
این دفتر سازمان ملل نوشت که از میان ۱۶ مورد مرتبط با مداخله در فعالیتهای بشردوستانه، ۴ مورد شامل تأخیر یا چالش در امضای تفاهمنامهها و سه مورد به مداخله در انتخاب دریافتکنندگان کمکها مربوط میشد. گزارش میافزاید که در این مدت طالبان سه بار در اجرای برنامههای بشردوستانه مداخله کرده است.
بربنیاد گزارش، طالبان در دو مورد از نهادهای بشردوستانه فهرست کارکنان و سایر اطلاعات حساس را درخواست کرده است. اوچا افزود که همچنین در این مدت مداخله طالبان در روند استخدام کارمندان، الزام همراهی محرم با کارکنان زن، محدودیت در مشارکت امدادرسانان زن و جلوگیری از دسترسی نیازمندان به محلهای دریافت کمک گزارش شده است.
سازمان ملل تاکید کرد که محدودیتهای طالبان در بخش تفاهمنامهها بر فعالیتهای بشردوستانه در ولایتهای بلخ، فاریاب، جوزجان و قندهار تأثیر منفی گذاشته است.
اوچا میگوید در چند مورد، گفتوگو با مقامهای طالبان برای حل این مشکلات همچنان ادامه دارد.
این دفتر همچنین از ۱۱ مورد محدودیت مبتنی بر جنسیت طالبان در ماه جولای خبر داده است. به گفته اوچا، این موارد بر فعالیتهای بشردوستانه و جمعیتهای آسیبدیده تأثیر گذاشته است.
ملل متحد ماه گذشته نیز اعلام کرد که دخالت و محدودیتهای طالبان بر فعالیت بشردوستانه در ماه جون به نسبت ماه قبل ۵۰ درصد افزایش یافت. این دفتر گفت در پی اقدامات طالبان دستکم ۲۱ فعالیت بشردوستانه متوقف و روند ارائه کمک در مناطق آسیبدیده مختل شد.
گزارش میافزاید که طالبان در ارزگان، مجوز فعالیت زنان در بخش گردآوری اطلاعات را صادر کرده بود، اما پیش از آغاز این روند مجوز را دوباره لغو کرد. اوچا میگوید ارزگان تنها ولایتی بود که در این طرح تحت پوشش قرار داشت و مجوز مشارکت زنان در آن در آخرین لحظه لغو شد.
بر بنیاد گزارش، ۱۸ مورد باعث توقف موقت برنامههای بشردوستانه شده و دو مورد نیز به بستهشدن موقت دفترهای امدادرسان منتهی شده است.
دفتر هماهنگکننده کمکهای بشردوستانه ملل متحد نوشت که از این میان ۱۱ مورد مداخله تا پایان ماه جوالای حلوفصل شده اما ۱۹ مورد همچنان بلاتکلیف باقی مانده است.
گزارش میافزاید که از نظر منطقهای، جنوب افغانستان با ۹ مورد بیشترین شمار رویدادها را ثبت کرده است. پس از آن، غرب با ۸ مورد، شرق با ۴ مورد و شمال با ۳ مورد در ردههای بعدی قرار دارند. در مناطق مرکزی و شمالشرق نیز هر کدام دو مورد ثبت شده است.
اوچا میگوید این موضوع نشاندهنده ادامه چالشهای دسترسی به کمکهای بشردوستانه، از جمله مداخله طالبان، اعمال محدودیت در مشارکت زنان، تأیید برنامهها، رفتوآمد کارکنان و امنیت امدادرسانان است.
