کارشناسان سازمان ملل می‌گویند سرکوب زنان در افغانستان «آپارتاید جنسیتی» است

او می‌گوید روشن نیست چرا با وجود افزایش محدودیت‌های طالبان بر زنان و دختران، این روند پس از بیش از ۲۲ ماه همچنان در مرحله مذاکره مانده است.

استرالیا، کانادا، آلمان و هالند در سنبله ۱۴۰۳ براساس ماده ۲۹ کنوانسیون رفع همه اشکال تبعیض علیه زنان، روندی را برای پاسخگو کردن طالبان در برابر نقض تعهدات این کنوانسیون آغاز کردند. ۲۵ کشور دیگر نیز از این اقدام حمایت کردند.

براساس ماده ۲۹، طرف‌های اختلاف ابتدا باید مذاکره کنند. اگر مذاکرات به نتیجه نرسد، یکی از طرف‌ها می‌تواند درخواست داوری کند. اگر طی شش ماه بر شیوه داوری توافق نشود، پرونده می‌تواند به دیوان بین‌المللی دادگستری ارجاع شود.

آرن‌پریستر می‌گوید اطلاعات اندکی درباره اقداماتی که این چهار کشور در ۲۲ ماه گذشته انجام داده‌اند، منتشر شده و مشخص نیست مذاکرات رسمی با طالبان تا چه مرحله‌ای پیش رفته است.

به گفته او، اگر این کشورها واقعاً برای مذاکره تلاش کرده و با سکوت، تاخیر یا مخالفت طالبان روبه‌رو شده باشند، می‌توانند روند را وارد مرحله داوری کنند.

او با اشاره به پرونده‌های پیشین دیوان بین‌المللی دادگستری می‌گوید در برخی موارد، دوره‌هایی کوتاه‌تر از ۲۲ ماه برای اثبات شکست یا بن‌بست مذاکرات کافی دانسته شده است.

آرن‌پریستر تأکید می‌کند اگر شرایط لازم برای رفتن به مرحله بعد فراهم شده، این چهار کشور باید درخواست داوری کنند. اگر چنین نکرده‌اند، باید توضیح دهند چرا نزدیک به دو سال برای پیشبرد این روند کافی نبوده است.

او افغانستان زیر حاکمیت طالبان را نمونه «آپارتاید جنسیتی» در جهان توصیف می‌کند و می‌گوید شواهد گسترده‌ای از نقض تعهدات افغانستان در چارچوب کنوانسیون سیدا وجود دارد.

طالبان در نزدیک به پنج سال گذشته نه‌تنها محدودیت‌های خود بر زنان و دختران را لغو نکرده، بلکه آنها را گسترش داده است. دختران همچنان از آموزش بالاتر از صنف ششم محروم‌اند و زنان با محدودیت‌های گسترده در رفت‌وآمد، کار و حضور در اجتماع روبه‌رو هستند.

آرن‌پریستر همچنین به گفت‌وگوی کشورهای اروپایی با طالبان درباره مهاجرت و اخراج افغان‌ها اشاره می‌کند. او می‌گوید اگر این کشورها می‌توانند درباره بازگرداندن مهاجران با طالبان مذاکره کنند، همان کانال‌ها می‌تواند برای گفت‌وگو درباره حقوق زنان و دختران نیز به کار گرفته شود.

به گفته او، این روند می‌توانست به نخستین پرونده در تاریخ کنوانسیون سیدا در دیوان بین‌المللی دادگستری منجر شود، اما نزدیک به دو سال بعد هنوز از مرحله مذاکره فراتر نرفته است.

آرن‌پریستر می‌گوید ادامه محدودیت‌های طالبان بر زنان و دختران این پرسش را جدی‌تر کرده است که استرالیا، کانادا، آلمان و هالند تا چه زمانی می‌خواهند منتظر نتیجه مذاکرات بمانند.

این بیانیه پس از دیدار اسحاق دار، وزیر امور خارجه پاکستان و اسپن بارت ایده، وزیر امور خارجه ناروی، در اسلام‌آباد منتشر شد.

دو طرف تأکید کردند که مبارزه با تروریسم باید مطابق قوانین بین‌المللی و قطعنامه‌های شورای امنیت سازمان ملل متحد انجام شود و خاک افغانستان نباید برای تهدید یا حمله به کشورهای دیگر مورد استفاده قرار گیرد.

در بیانیه مشترک پاکستان و ناروی، بدون نام بردن از گروه مشخصی، از «حضور نهادهای تروریستی» در افغانستان ابراز نگرانی شده است. دو کشور تأکید کردند که افغانستان نباید به محلی برای تهدید کشورهای دیگر تبدیل شود.

اسلام‌آباد بارها طالبان را متهم کرده است که به تحریک طالبان پاکستان و گروه‌های جدایی‌طلب بلوچ در افغانستان پناه داده و زمینه فعالیت آنها را فراهم کرده است. پاکستان می‌گوید این گروه‌ها از خاک افغانستان برای طراحی و اجرای حملات در این کشور استفاده می‌کنند.

پاکستان توانسته است حمایت کشورهای غربی و چین را از این موضع خود جلب کند. در مقابل، طالبان این اتهام‌ها را رد کرده و گفته است که مشکلات امنیتی پاکستان مسئله داخلی این کشور است.

ناروی نیز با اشاره به تهدیدهای امنیتی علیه پاکستان، از تلاش‌ها برای کاهش تنش، رسیدگی به نگرانی‌های امنیتی و رعایت قوانین بین‌المللی حمایت کرده است.

نگرانی از وضعیت حقوق بشر

پاکستان و ناروی در بخش دیگری از بیانیه مشترک خود از «وخامت وضعیت حقوق بشر» در افغانستان ابراز نگرانی کردند.

پاکستان و ناروی گفتند که طالبان آزادی‌های اساسی زنان و دختران را به‌شدت محدود کرده و آنان را از آموزش و مشارکت در زندگی عمومی محروم کرده است.

دو کشور همچنین از محدود شدن آزادی بیان و فعالیت رسانه‌ها در افغانستان ابراز نگرانی کردند.

ناروی از معدود کشورهای اروپایی است که پس از بازگشت طالبان به قدرت، تماس مستقیم خود با این گروه را حفظ کرده است. این کشور در سال‌های گذشته میزبان گفت‌وگوهای مرتبط با افغانستان و نمایندگان طالبان بوده و در تلاش‌های دیپلوماتیک درباره افغانستان نقش داشته است.

در جنوری ۲۰۲۲، ناروی نمایندگان طالبان را برای گفت‌وگو با مقام‌های نارویی، نمایندگان کشورهای غربی و شماری از اعضای جامعه مدنی افغانستان به اسلو دعوت کرد.

وزارت خارجه ناروی در آن زمان گفت که این تماس‌ها بخشی از تلاش‌های این کشور برای ایجاد زمینه گفت‌وگو و کمک به ثبات و شکل‌گیری یک افغانستان فراگیر است.

ناروی تأکید کرده است که تماس با طالبان به معنای به‌رسمیت شناختن یا مشروعیت‌بخشیدن به این گروه نیست. با این حال، این کشور از ادامه گفت‌وگو با طالبان برای طرح نگرانی‌ها درباره حقوق بشر، حقوق زنان و وضعیت افغانستان حمایت کرده است.

اسپن بارت ایده، وزیر امور خارجه ناروی، روز چهارشنبه به اسلام‌آباد رفت.

اوچا روز پنجشنبه، ۲۲ اسد، از اتحادیه اروپا به‌دلیل کمک‌هایش به افغانستان قدردانی کرد.

اوچا در یادداشتی در شبکه اجتماعی اکس نوشت: «با هم، بر انسانیت سرمایه‌گذاری می‌کنیم.» این نهاد افزود که حمایت اتحادیه اروپا به ادامه کمک‌های بشردوستانه به میلیون‌ها نیازمند در سراسر افغانستان کمک می‌کند.

هم‌زمان، اتحادیه اروپا اعلام کرد که پنج سال پس از بازگشت طالبان به قدرت، همچنان در کنار مردم افغانستان ایستاده است و در بخش‌های صحت، آموزش، کمک‌های بشردوستانه و دیگر خدمات ضروری فعالیت می‌کند.

براساس بیانیه این اتحادیه، در پنج سال گذشته بیش از دو میلیارد یورو به افغانستان کمک شده است. این کمک‌ها شامل کمک‌های بشردوستانه، تأمین نیازهای اساسی و حمایت از معیشت مردم بوده است.

کایا کالاس، مسئول سیاست خارجی اتحادیه اروپا گفت: «اتحادیه اروپا یکی از بزرگ‌ترین کمک‌کنندگان به افغانستان و تنها حضور دیپلوماتیک غربی در این کشور است. تعامل با طالبان به معنای مشروعیت‌بخشی یا به‌رسمیت شناختن آنها نیست.»

او افزود که تحقق معیارهای تعیین‌شده از سوی شورای امنیت سازمان ملل، روشن‌ترین مسیر برای دستیابی به افغانستانی باثبات و صلح‌آمیز است. کالاس همچنین پایان دادن به نقض حقوق زنان و دختران در افغانستان را ضروری خواند.

اتحادیه اروپا گفته است که هرگونه حرکت به‌سوی به‌رسمیت شناختن طالبان به پیشرفت ملموس در زمینه معیارهای مشخص نیاز دارد. پایبندی به تعهدات بین‌المللی افغانستان، جلوگیری از استفاده گروه‌های تروریستی از خاک این کشور و ایجاد حکومت فراگیر از جمله این معیارهاست.

در بیانیه اتحادیه اروپا آمده است: «افغانستان در منطقه‌ای قرار دارد که با خطرات جدی بی‌ثباتی ناشی از تروریسم، مواد مخدر، تغییرات اقلیمی و جریان‌های کنترول‌نشده مهاجرت روبه‌روست و همچنان شاهد حضور سازمان‌های شبه‌نظامی و تروریستی است.»

این اتحادیه افزوده است که تماس و تعامل عملی با طالبان را در زمینه‌هایی مرتبط با منافع و ارزش‌های اساسی خود، از جمله حقوق زنان و دختران، ادامه خواهد داد.

اتحادیه اروپا همچنین نسبت به وخامت وضعیت افغانستان ابراز نگرانی کرده و گفته است که در پی فروپاشی اقتصاد، نیمی از جمعیت کشور به کمک‌های بشردوستانه نیاز دارند و محدودیت‌های سیستماتیک علیه حقوق بشر همچنان پابرجاست.

الیان پلتیه، خبرنگار نیویارک تایمز، نوشته است که طالبان در آستانه پنجمین سالگرد حاکمیت خود با تنش با پاکستان، حملات تازه گروه‌های مخالف مسلح، بیکاری گسترده، انزوای بین‌المللی و افزایش نارضایتی داخلی دست‌وپنجه نرم می‌کنند.

به نوشته این روزنامه، هنوز روشن نیست که این چالش‌ها تا چه اندازه می‌توانند بقای حاکمیت طالبان را تهدید کنند، اما این تحولات تصویری را که طالبان از امنیت و ثبات در افغانستان ارائه می‌کنند، زیر سوال برده است.

نیویارک تایمز نوشته است که طالبان کنترول سختگیرانه‌ای بر جامعه افغانستان اعمال می‌کنند. دختران و زنان با محدودیت‌هایی روبه‌رو هستند که در هیچ کشور دیگری مشابه آن دیده نمی‌شود، اقلیت‌های مذهبی شاهد بسته شدن اجباری عبادتگاه‌های خود هستند و منتقدان سرکوب می‌شوند.

در عین حال، این گزارش می‌افزاید که طالبان همچنان مالیات جمع‌آوری می‌کنند، پروژه‌های زیربنایی از جمله جاده‌ها، بندها و کانال‌ها را پیش می‌برند و پس از بسته شدن مرز پاکستان در سال گذشته، تجارت خود را بیش از پیش به ایران، هند و کشورهای آسیای مرکزی از جمله اوزبیکستان گسترش داده‌اند.

به نوشته نیویارک تایمز، در ماه‌های اخیر نشانه‌های بحران بیش از پیش آشکار شده است. این روزنامه گزارش داده که پاکستان که زمانی حامی طالبان به شمار می‌رفت، در ماه‌های اخیر ده‌ها حمله هوایی در افغانستان انجام داده و طالبان را به پناه دادن به شبه‌نظامیان مسئول حملات در خاک پاکستان متهم کرده است.

بر پایه این گزارش، سازمان ملل متحد اعلام کرده است که از ماه اکتبر تاکنون ۵۰۰ غیرنظامی در نتیجه این حملات کشته شده‌اند.

در مقابل، طالبان نیز پاکستان را به حمایت از گروه‌های مسلح مخالف خود متهم کرده‌اند؛ گروه‌هایی که به گفته طالبان به مواضع این گروه در ولایت بدخشان حمله کرده‌اند و برای یک عملیات گسترده آماده می‌شوند.

نیویارک تایمز نوشته است که مشخص نیست پاکستان تا چه اندازه از گروه‌های ضد طالبان حمایت می‌کند، اما سطح بی‌اعتمادی میان دو طرف به اندازه‌ای افزایش یافته که یک دیپلومات ارشد غربی به این روزنامه گفته است: «این منطقه به یک جنگ نیابتی دیگر نیاز ندارد.»

این روزنامه همچنین به بحران انسانی و اقتصادی افغانستان اشاره کرده و نوشته است که از جنوری ۲۰۲۵ تاکنون نزدیک به چهار میلیون افغان از ایران و پاکستان به‌گونه اجباری بازگردانده شده‌اند؛ رویدادی که از آن به عنوان یکی از بزرگ‌ترین موارد بازگشت معکوس مهاجران در دهه‌های اخیر یاد شده است.

به نوشته نیویارک تایمز، کاهش کمک‌های بشردوستانه میلیون‌ها افغان را با ناامنی غذایی بیشتر مواجه کرده است.

این گزارش همچنین به آمار یونسکو اشاره می‌کند که بر اساس آن، طالبان ۲.۴ میلیون دختر افغان را از آموزش متوسطه محروم کرده‌اند.

تحلیلگران به نیویارک تایمز گفته‌اند که افزایش تنش با پاکستان، جمعیت گسترده جوانان بیکار و نبود فرصت‌های اقتصادی می‌تواند زمینه افراط‌گرایی و بی‌ثباتی بیشتر را در افغانستان فراهم کند.

نیویارک تایمز در پایان نوشته است که هرچند طالبان در پنج سال گذشته به حدود دو دهه جنگ در افغانستان پایان داده، اما صلحی که پس از بازگشت طالبان به قدرت شکل گرفته، همچنان شکننده است و اکنون با خطرهای جدی روبه‌رو شده است.

او برای چند راننده ریکشا و تاکسی دست بلند کرد، اما هیچ‌کدام حاضر نشدند او را سوار کنند. آرزو می‌گوید: «هر بار که می‌گفتم می‌خواهم به بازار بروم، جواب می‌دادند که بدون محرم نمی‌توانیم زنان را انتقال بدهیم. می‌گفتند اگر مأموران امر به معروف ما را ببینند، برای‌مان دردسر ایجاد می‌شود.»

سرانجام یکی از رانندگان ریکشا در بدل کرایه‌ای بیشتر از معمول پذیرفت او را به بازار ببرد؛ اما به گفته آرزو، حتی آن راننده نیز تا پایان مسیر احساس امنیت نداشت.

او می‌گوید: «چند بار پشت سرش را نگاه کرد و می‌گفت خدا کند با گشت‌های امر به معروف روبه‌رو نشویم.»

آرزو می‌گوید در تمام مسیر تا بازار فقط چهار زن را دید که همراه محرم خود سوار بر موترسایکل بودند و در جایی رفت‌وآمد می‌کردند؛ در غیر آن، چنین به نظر می‌رسید که در این شهر هیچ زنی حضور ندارد.

او به افغانستان اینترنشنال گفت: «چند زن که حجاب سیاه عربی پوشیده بودند، از سوی کارمندان امر به معروف متوقف شده بودند و از آنان پرسیده می‌شد که چرا محرم همراه خود ندارند. زنان آن‌قدر ترسیده بودند که حتی جرأت صحبت کردن هم نداشتند.»

به گفته او، به ویژه در بازارهایی که اجناس مربوط به زنان در آن به فروش می‌رسد، حضور مأموران امر به معروف گسترده‌تر است و زنان بیشتر مورد بازخواست قرار می‌گیرند.

آرزو می‌افزاید بسیاری از زنان یا محرم ندارند یا مردان خانواده به دلیل اشتغال نمی‌توانند آنان را همراهی کنند؛ اما با وجود این، هنگام رفت‌وآمد با مشکلات جدی روبه‌رو می‌شوند.

او می‌گوید: «اگر نزدیک عصر یا شب شود، دیگر به سختی می‌توان تاکسی یا ریکشا پیدا کرد. راننده‌ها می‌گویند برای ما مشکل ایجاد می‌شود.»

چهره دگرگون‌شده شهر

تجربه روزانه آرزو از خانه تا بازار، بخشی از زندگی روزمره بسیاری از زنان قندهار است. محدودیت‌های طالبان بر ابعاد مختلف زندگی زنان، از حضور اجتماعی گرفته تا صحت، کار، آموزش و وضعیت اقتصادی، تأثیر گذاشته است.

به گفته منابع صحی، در دوران نظام جمهوری حدود ۵۰۰ زن در بخش‌های صحی و پرستاری در قندهار مشغول کار بودند، اما اکنون این رقم به نزدیک ۱۰۰ نفر کاهش یافته است.

جمیله که پیش‌تر در یک مرکز صحی در ولسوالی دند قندهار به عنوان قابله کار می‌کرد، اکنون بیکار است.

او به افغانستان اینترنشنال گفت: «سال‌ها کار کردم، اما حالا نه تنها از حرفه خود دور مانده‌ام، بلکه تأمین هزینه‌های زندگی خانواده نیز برایم دشوار شده است.»

شفاخانه حوزوی میرویس قندهار هر روز میزبان صدها بیمار است؛ اما منابع صحی می‌گویند کمبود پزشکان متخصص زن، گزینه‌های درمانی زنان را به شدت محدود کرده است.

به گفته این منابع، از میان سه پزشک متخصص زن که پیش‌تر در این شفاخانه فعالیت می‌کردند، اکنون تنها یک متخصص زن باقی مانده است.

یافته‌های افغانستان اینترنشنال نشان می‌دهد که محتسبان وزارت امر به معروف طالبان هر روز از مراکز صحی خصوصی و کلینیک‌های این شهر بازدید می‌کنند و به پزشکان توصیه می‌کنند زنان را بدون حضور محرم معاینه و درمان نکنند.

طالبان به پزشکان هشدار داده‌اند که اگر زنی بدون محرم شرعی به کلینیک مراجعه کند، باید یا بازگردانده شود و یا تا حضور محرم منتظر بماند.

یکی از پزشکان که به دلیل نگرانی‌های امنیتی نخواست نامش فاش شود، گفت: «تقریباً هر روز محتسبان می‌آیند و درباره معاینه زنان، کار پزشکان مرد و حتی درباره ریش و پوشش پرسش می‌کنند.»

براساس اطلاعات کارمندان ریاست معارف قندهار، در دوران نظام جمهوری شمار معلمان و کارمندان زن در این ولایت به حدود دو هزار نفر می‌رسید، اما اکنون بسیاری از آنان از وظایف‌شان کنار گذاشته شده‌اند و شمارشان به چند صد نفر کاهش یافته است.

100%

پوشیدن چادری؛ شرط بیرون شدن از خانه
در قندهار و بسیاری از شهرهای دیگر، زنان اکنون برای جلوگیری از بازخواست و محدودیت‌ها، چادری می‌پوشند و تلاش می‌کنند دست‌کم دو یا سه نفره رفت‌وآمد کنند.

آرزو که خود تجربه استفاده از چادری را داشته، می‌گوید: «پوشیدن چادری کار آسانی نیست. از یک سو میدان دید را محدود می‌کند و از سوی دیگر در بسیاری موارد باعث تنگی نفس می‌شود. اگر چادری را با دست نگه نداریم، دیدن دشوارتر می‌شود و اگر با دست نگه داریم، احساس خفگی بیشتر می‌شود.»

با وجود محدودیت‌های گسترده بر زنان در قندهار، نیازهای اقتصادی آنان را وادار می‌کند تا برای دریافت کمک‌ها در برابر ریاست اقتصاد، ریاست امور مهاجرین، دفتر هلال احمر و نهادهای دیگر تجمع کنند.

در بسیاری موارد این زنان ساعت‌ها در صف می‌ایستند؛ زیرا نیازهای زندگی راه دیگری برای آنان باقی نگذاشته است.

آرزو می‌گوید طالبان از یک سو زنان را از کار منع کرده‌اند، اما از سوی دیگر برای زنانی که در خیابان‌ها یا در مقابل مراکز توزیع کمک‌ها به تکدی‌گری روی آورده‌اند، راه‌حل و زمینه کار فراهم نکرده‌اند.

او همچنین از یک کارگاه تولیدی زنان در بخشی دیگر از شهر قندهار دیدن کرده و روند کار آنان را از نزدیک مشاهده کرده است.

شماری از زنانی که در خانه‌های خود صنایع دستی و محصولات مختلف تولید می‌کنند، می‌گویند رساندن کالاهای‌شان به بازار دیگر کار آسانی نیست. انتقال اجناس از طریق واسطه‌ها یا فروش چندباره، معمولاً باعث می‌شود محصولات آنان با قیمت پایین‌تر به فروش برسد.

آرزو می‌گوید پس از گفت‌وگو با این زنان دریافت که بسیاری از آنان به همین دلیل اکنون در کارگاه‌های دیگران کار می‌کنند و با وجود محدودیت‌های طالبان، از این طریق بخشی از هزینه‌های خانواده خود را تأمین می‌کنند.

برخی دیگر از زنان تنها با فرزندان‌شان زندگی می‌کنند و مسئولیت تأمین مخارج خانواده نیز بر دوش آنان است.

این زنان می‌گویند نه درآمد ثابت دارند و نه می‌توانند نیازهای اولیه زندگی را به آسانی فراهم کنند.

شماری از زنانی که پیش از این برای ده‌ها زن دیگر زمینه کار فراهم کرده بودند و در بخش‌های خیاطی، صنایع دستی و حرفه‌های مختلف آموزش می‌دادند، می‌گویند محل‌های کارشان اکنون بسته شده است.

به گفته آنان، این وضعیت نه تنها کسب‌وکار خودشان را متوقف کرده، بلکه زنان بسیاری را نیز بیکار ساخته است.

با این حال، برخی زنان با وجود همه محدودیت‌ها تلاش کرده‌اند در خانه‌های خود کار قالین‌بافی، خامک‌دوزی و سایر حرفه‌ها را زنده نگه دارند و همسایه‌های خود را نیز مصروف کار سازند.

اما نبود بازار، محدودیت‌های موجود و وضعیت دشوار اقتصادی مردم باعث شده است که این تلاش‌های کوچک خانوادگی نیز با خطر از بین رفتن روبه‌رو شود.

این زنان یادآوری می‌کنند که در گذشته در نمایشگاه‌ها شرکت می‌کردند، محصولات خود را به فروش می‌رساندند و با مشتریان ارتباط مستقیم داشتند؛ اما اکنون حتی برای مراجعه به داکتر نیز نمی‌توانند به تنهایی از خانه خارج شوند.

آرزو سرانجام به خانه بازگشت؛ اما این سفر چند کیلومتری او، تصویری از زندگی روزمره هزاران زن در قندهار است که برای رفت‌وآمد، کار و ادامه زندگی عادی، هر روز با محدودیت‌ها و موانع تازه روبه‌رو می‌شوند.